सुनिति पुत्रस्य शोकग्रस्तस्य ध्रुवस्य समीपे सान्त्वनया वाक्यम् उक्तवती—"वत्स, तव मातुल्या सुरुच्याः वचनैः दुःखं न कर्तव्यम्। राज्यसिंहासनं, छत्रं, वराः, गजाः च—एते सर्वे महापुण्यस्यैव भवन्ति। तदेतत् विद्धि, पुत्र, चित्तं च प्रशमय। पूर्वजन्मकृतपुण्येन सुरुचिः पतिसंयुक्ता जाताऽस्य, मम तु पुण्याभावेन अन्यथा संज्ञा जाता। तस्याः पुत्रः संचितपुण्यसम्पन्नः उत्तमः जातः; मम तु पुत्रः ध्रुवः अल्पपुण्यसम्पन्नः जातः। तथापि, वत्स, त्वं दुःखं न कर्तव्यम्; यत् स्वस्य अस्ति, तेन यावत्संवत्सरं संतुष्टः भवेत्। यदि सुरुच्याः वचनैः त्वं अतिव्यथितः, तर्हि पुण्यसञ्चयाय यतस्व, यः सर्वफलप्रदः। धर्मनिष्ठः भव, धर्मपरायणः, मैत्रः, सर्वभूतहिते रतः च; यथा जलं अधः प्रवहति, तथा योग्यस्यैव सम्पदः प्रवर्तन्ते।" एवं मातुः वचः श्रुत्वा ध्रुवः उवाच—"अम्ब, त्वया यद्यपि शमाय वाक्यं उक्तं, तथापि मम हृदये तानि न तिष्ठन्ति, यतः तीक्ष्णवाक्यैः मम अन्तःक्षतिः जाता। अतः अहं यत्नं करिष्यामि यथा सर्वलोकसम्मितं, शाश्वतं, उत्तमं स्थानं प्राप्नुयाम्। सुरुचिः राज्ञः प्रिया, अहं तु तस्या न जातः; अम्ब, पश्य मम तेजः, यद्यपि तव वृद्धगर्भात् जातः अपि। मम भ्राता उत्तमः तस्या गर्भात् जातः, स एव पितृदत्तं राज्यं प्राप्नुयात्—एवमस्तु। किं अन्यत् पितृदत्तं पदं मया इच्छ्यते? यत् स्थानं पितरः स्वकर्मणा प्राप्तवान्, तदेव अहम् इच्छामि।" एवमुक्त्वा मातरं ध्रुवः गृहम् त्यक्त्वा नगरात् निर्गत्य वनं प्रविष्टः। तत्र सः सप्तपुर्वर्षिसम्बन्धिनः ऋषीन् ददर्श, ये तृणासनस्थाः वल्कलाम्बरधारिणश्च आसन्। तेषां सर्वेषां समीपं गत्वा, ध्रुवः प्रणिपत्य, विनयपूर्वकम् उपसंगम्य, यथाविधि नमस्कृत्य उवाच—"भवन्तः मां ध्रुवं विद्धि, उत्तानपादस्य पुत्रं, सुनित्याः जातम्, यः वैराग्यकारणात् भवन्तः समीपम् आगतः।" ऋषयः ऊचुः—"वत्स, उत्तानपादस्य पुत्र, त्वं केवलं चतुर्वर्षीयः वा पञ्चवर्षीयः वा; किमर्थं तव वैराग्यं जातम्? किमपि चिन्तनियम् नास्ति; तव पिता राजा जीवति, तव कामस्यापि न विप्रयोगः दृश्यते। नापि शरीरेण रोगः कश्चन दृश्यते; यदि किञ्चिद् कारणम् अस्ति, तर्हि वद, यदि विद्मः।" श्रीपराशर उवाच—ततः ध्रुवः सुरुच्याः उक्तं तेषां निवेदितवान्। तत् श्रुत्वा ऋषयः परस्परं समालोच्य ऊचुः—"अहो, कियद् अद्भुतं क्षात्रतेजः! बाल एव सः न सहते; सौतेर्याः वचनानि हृदयात् न निवर्तन्ते। वत्स, किं त्वया कर्तुं निश्चितं, तद् वद, यदि इच्छसि। किं वा कार्यं यत्र वयं साहाय्यं कुर्मः, तद् ब्रूहि; वयं त्वां वक्तुम् इच्छन्तं पश्यामः।" ध्रुवः उवाच—"न अहं धनं न राज्यं नापि कामये, द्विजोत्तमाः; एकं स्थानमेव इच्छामि, यदन्येन न कदापि उपभुक्तम्। तत् मम सम्यग् सम्पद्यताम्; कथं प्राप्यते तदुत्तमस्थानं, तद् ब्रूत, मुनेश्वराः।" तदा ऋषयः क्रमशः उक्तवन्तः—मरीचिः उवाच—"राजन्, पुरुषैः गोविन्दं अर्चित्वा अर्च्यतमं स्थानं न लभ्यते; तस्मात् अच्युतं पूजय।" अत्रिः उवाच—"सः परमपुरुषः जनार्दनः प्रसन्नः सन् अपरं स्थानं अन्येभ्यः ददाति; सत्यम् उक्तम्।" अङ्गिराः उवाच—"यस्मिन् सर्वं स्थितम्, अच्युतस्य अक्षरे आत्मनि, तम् एव गोविन्दं पूजय, यदि स्थानं इच्छसि।" पुलस्त्यः उवाच—"सः परं ब्रह्म, परं धाम, यः परमब्रह्म संज्ञितः, तं हरिं पूजयित्वा दुर्निर्वाप्यं मोक्षं लभ्यते।" पुलहः उवाच—"इन्द्रः अपि विश्वनाथं विष्णुं यजन् इन्द्रपदं प्राप्तवान्; त्वं अपि तं पूजय।" क्रतुः उवाच—"सः यज्ञपुरुषः, यज्ञः, योगेश्वरः; जनार्दनः प्रसन्नः सन् किम् अप्राप्यम् अस्ति?" वसिष्ठः उवाच—"त्रिषु लोकेषु यत् स्थानं मनसा इच्छसि, तद् विष्णुं पूजयित्वा प्राप्स्यसि; किं बहुना, पुत्रश्रेष्ठ?" ध्रुवः उवाच—"मया पूज्यः देवः युष्माभिः निरूपितः; किं तेन तुष्येत, किं जप्यं, तद् ब्रूत। कथं वा तं महात्मानं सम्यग् पूजयामि? तद् ब्रूत, यथा सः प्रसन्नः स्यात्।" ऋषयः ऊचुः—"राजन्, विष्णोः पूजनविधिं तव सम्यग् वक्ष्यामः। प्रथमं सर्वेन्द्रियविषयात् चित्तं निवर्त्य, तदेकदेशे स्थिरीकरोति। ततः एकचित्तः, तस्मिन् एव लीनचित्तः, संयम्यात्मानं, यद् वयं वदामः, तत् जपेत्। हिरण्यगर्भरूपाय, पुरुषाय, प्रधानाय, अव्यक्ताय—ॐ, वासुदेवाय, विज्ञानस्वरूपाय नमः।" "एष मन्त्रः स्वायम्भुवेन मनुना, तव पूर्वजेन, जपितः; तेन जनार्दनः तुष्टः। तस्मै सः मनःकामितं दुर्लभं त्रिषु लोकेषु अपि फलम् अदात्; तस्मात् त्वं अपि सदा एष जपन् गोविन्दं तुष्टिं प्राप्नुहि।