स राजा उत्तानपादस्य पत्नी सुरूचिः ध्रुवं बालकं प्रति अवदत्—“त्वं परमं पदं प्रार्थयसि, यत् दुर्लभं; तव विवेकः नास्ति। सत्यं वदामि, त्वमपि तस्य पुत्रः एव, किन्तु मया न जातः। एष राजसिंहासनं, यत् सर्वराजानां शरणम्, केवलं मम पुत्रस्य योग्यं; त्वं किमर्थं व्यर्थं प्रयत्नं करोति? तवापि कामना उच्चैः, मम पुत्रस्यापि, किन्तु निष्फला; नु जानासि, त्वं सुनित्याः गर्भात् जातः।” एवं सौतेन्याः वचनानि श्रुत्वा ध्रुवः कोपेन तं पितरं विहाय स्वमातुः गृहम् अगच्छत्। तत्र सः मातरं सुनितिं क्रुद्धः अधरं कम्पयन् दृष्ट्वा, सा तं गोदावासं कृत्वा स्नेहेन पप्रच्छ—“वत्स, किमर्थं कोपितः असि? कः त्वां नाभिनन्दत्? कः ते पितरं दोषयेत्, कः तव अपराधी?” एवं पृष्टः ध्रुवः मातरं सर्वं यथावत् आख्यात्—कथं सुरूचिः गर्विता राजानः पुरतः वदति स्म। तत् श्रुत्वा सुनितिः दुःखिता, शोकविगलितलोचना, दीर्घं श्वस्येदम् अवदत्—“सत्यं पुत्र, यथोक्तं सुरूच्या; त्वं दैवहीनः, अहं च दुर्भाग्यवती। साधवः अपि सहधर्मचारिण्यः न मुक्ताः। पूर्वकृतं किमपि निवार्यं नास्ति; कः तव साधनं न कृतं, तत् न कश्चित् दातुं शक्नोति, नापि हरितुं। तस्मात् तैः वाक्यैः दुःखं मा कुरु। राजसिंहासनं, छत्रं, वराः, गजाः—एते महतां पुण्यस्य फलम्; एतद् विदित्वा शान्तः भव। पूर्वजन्मकृतपुण्येन सुरूचिः राज्ञः पत्नी जाता, अहं तु पुण्यहीना अन्यथा कथ्ये। तस्याः पुत्रः पुण्यसञ्चयसम्पन्नः उत्तमः अभवत्; मम पुत्रः ध्रुवः अल्पपुण्यः जातः। तथापि, पुत्र, स्वस्य भाग्ये सन्तुष्टः भव; यावत् जीवितं, तावत् तेन तुष्टिः करणीयम्। यदि सुरूच्याः वाक्यैः त्वं दुःखितः, तर्हि पुण्यसञ्चयं कुरु, यः सर्वफलप्रदः। धर्मे स्थितः सदा स्नेही, सर्वभूतहिते रतः भव; यथा आपः अधः प्रवहन्ति, तथा धनं योग्याय एव आगच्छति।” एवं मातुः शमयितुं वचनानि श्रुत्वा ध्रुवः उवाच—“माते, त्वया शमोपदेशः कृतः, किन्तु मम हृदये तानि स्थातुं न शक्नुवन्ति; तिक्तवचनैः मम मनः विदारितम्। तस्मात् अहं प्रयत्नं करिष्यामि, यथा सर्वलोकसम्मानितं, अक्षय्यं, सर्वोत्तमं स्थानं प्राप्नुयाम्। सुरूचिः राज्ञः प्रिया, अहं तु तस्या गर्भात् न जातः; मातः, पश्य मम बलं, यद्यपि वृद्धायाः तव गर्भात् जातः अस्मि। मम भ्राता उत्तमः, यः तस्या गर्भात् जातः, सः पितृदत्तं सिंहासनं प्राप्नुयात्—एवमस्तु। अहं तु अन्येन दत्तं पदं न इच्छामि; यत् पितुः स्वकर्मफलात् प्राप्तं स्थानं, तत् एव इच्छामि।” एवं मातरं संबोध्य, ध्रुवः गृहात् निर्गत्य नगरस्य बहिः वनं प्रविवेश। तत्र सप्तर्षयः पूर्वजन्मसमागताः कुशासनस्थाः, वल्कलधारिणः दृष्ट्वा, ध्रुवः तान् प्रणम्य, विनयपूर्वकं सम्यक् अभिवाद्य, उवाच—“भवन्तः, अहं ध्रुवः, उत्तानपादस्य पुत्रः, सुनित्याः जातः, मोहात् भवन्तः समीपम् आगतः अस्मि।” ऋषयः ऊचुः—“वत्स, उत्तानपादपुत्र, त्वं केवलं चतुर्वर्षीयः वा पञ्चवर्षीयः; किमर्थं मोहः जातः? तव पितरः राजा जीवति, तव इच्छितस्य नापि वियोगः दृश्यते। नापि ते शरीरे व्याधिः दृश्यते; यदि कश्चित् कारणं मोहस्य अस्ति, तद् वद, यदि जानासि।” ततः श्रीपराशरः उवाच—ध्रुवः तान् सर्वं यथावत् आख्यात्, यत् सुरूच्या उक्तम्। ऋषयः तद् श्रुत्वा परस्परं समालोच्य ऊचुः—“हा, किमेतद् अद्भुतं क्षत्रियतेजः! बाल एव असहिष्णुः; सौतेन्याः वचनानि तस्य हृदयात् न निवर्तन्ति। हे क्षत्रियवंशसम्भूत, किं त्वया निश्चितं कर्तव्यम्, तद् वद, यदि रोचते। हे तेजस्विन्, यत् कार्यं त्वं अस्माकं साहाय्येन इच्छसि, तत् वद; त्वं वक्तुम् इच्छसि इति पश्यामः।” ध्रुवः उवाच—“मम न अर्थः, न राज्ये स्पृहामि, द्विजश्रेष्ठाः; अहं एकं स्थानं इच्छामि, यत् अन्येन न प्राप्तम्। तद् मम सम्यक् साध्यताम्; कथं तद् प्राप्यते, परमं स्थानं सर्वेषां मध्ये, तत् वदन्तु, मुनिवराः।” मरीचिः उवाच—“राजपुत्र, परमं स्थानं तु मनुष्यैः न लभ्यते, ये गोविन्दं न उपासते; तस्मात् अच्युतं उपासस्व।” अत्रिः उवाच—“सः परमपुरुषः जनार्दनः, प्रसन्नः सन्, अपरिमेयं स्थानं ददाति; एषा सत्यमेव मया उक्तम्।” अङ्गिराः उवाच—“यस्मिन् सर्वं स्थितम्, अच्युतस्य अक्षरे आत्मनि, तम् गोविन्दं उपासस्व, यदि परमं स्थानं इच्छसि।” पुलस्त्यः उवाच—“यः परं ब्रह्म, परं धाम, यः परं ब्रह्म निगद्यते—तं हरिं पूजयन् दुस्तरं मोक्षं अपि प्राप्नोति।” पुलहः उवाच—“इन्द्रः अपि विश्वेश्वरं विष्णुं यज्ञपतिं पूजयित्वा इन्द्रपदं प्राप्तवान्; अतः त्वं तं पूजय, धर्मज्ञ।” एवं ध्रुवस्य दुःखोत्थानं, मातुः सान्त्वनं, ध्रुवस्य निश्चयः, मुनिसंवादः च, सुस्पष्टं संप्रवृत्तम्।