सिनिवाली, कुहू, राका चानुमतिश्च जाताः; एवं च अत्रेशः अनसूया अपि निष्पापान् पुत्रान् समजनयत्। पुलस्त्यस्य भार्यायाः प्रीत्याः दत्तोली नाम पुत्रः अभवत्। अत्रिः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे पूर्वजन्मनि अगस्त्यः अभूत्, तस्य सुताः कार्दमः, श्वावरीयः, सहिष्णुश्च त्रयः। क्षमा नाम पुलहस्य पत्नी पुत्रान् अपद्यत, क्रतवे सन्नति बालखिल्यान् अपादयत्। षष्टिसहस्राणि बालखिल्यानाम्, अङ्गुष्ठमात्राणि, जलधूमसूर्यसदृशदीप्तीनि, ऊर्ध्वरेतांसि तपस्विनः अभवन्। विशिष्टस्य भार्यायाः ऊर्जायाः सप्त पुत्राः अभवन्—रजोगात्रः, ऊर्ध्वबाहुः, वसनः, अनघः, सुतपा, शुक्रः, एते सप्त निष्कलङ्काः ऋषयः; तेषां ज्येष्ठः अग्निपतिः, ब्रह्मणः पुत्रः। तस्मात् स्वाहायां त्रयः पुत्राः जाताः—पावकः, पावमानः, शुचिश्च जलबक्षः। तस्मात् अनुगतानि पञ्चचत्वारिंशत् अन्यानि जातानि, एवं एकोनपञ्चाशत् अग्नयः कीर्त्यन्ते। एतेषां अग्नीनां पितरः च त्रयः पुत्राः प्रोक्ताः; ब्रह्मणा सृष्टाः पितरः अपि मया ते कथिताः। अग्निष्वात्ताः, बहिर्षदः, अनग्नयः, साग्नयः च स्वधया सह, मैना वैधारिणी च अपत्ये अभवन्। ते उभे ब्रह्मविद्ये, योगिन्यौ, परमज्ञानसम्पन्ने, सर्वगुणसम्पन्ने च। एवं दक्षकन्यानां सन्ततिः कीर्तिता; यः श्रद्धया एषां वंशं स्मरति, स कदापि अपत्यहीनः न भवति। श्रीपराशर उवाच—प्रियव्रतः उत्तानपादश्च, स्वायम्भुवमनोरात्मजौ, बलवन्तौ धर्मनिष्ठौ, पूर्वं ते कथितौ। तयोः उत्तानपादस्य सुरुच्यां, प्रियायां पत्न्यां, उत्तमः नाम पुत्रः जातः, यः पितरि अत्यन्तप्रियः। राज्ञः अपरया भार्यया, सुनित्या नाम, यः पुत्रः स ध्रुवः अभवत्, सा तु नातिप्रियं पतिं प्राप। ध्रुवः स्वपितुः भ्रातुः पुत्रं उत्तमं राजसिंहासने उपविष्टं दृष्ट्वा, स्वयमपि तत्रारूढुम् इच्छन् हृदि चिन्तयामास। तत्र स्थितः राजा स्नेहेन समुपागतं पुत्रं गोदोहने न स्वागतवान्। सुरुचिः स्वसुतं सिंहासने उपविष्टं, सौवतीपुत्रं च तत्रारूढुम् इच्छन्तं दृष्ट्वा, वाक्यमिदम् अब्रवीत्—किमर्थं त्वं वत्स, व्यर्थं महद् इच्छसि? यः अन्यायाः जातः, स मम गर्भे न जातः स्यात्, तेन तव एषा प्राप्तिः न सिध्यति। त्वं यद्यपि अस्य पुत्रः, न मया जातः; त्वं यत् परम् इच्छसि, तद् दुर्लभम्। एष राजसिंहासनं सर्वराजाश्रयः, केवलं मम पुत्रस्य योग्यं; त्वं किमर्थं व्यर्थम् आत्मानं क्लिश्यसि? तव अपि इच्छाश्रेष्ठा, मम पुत्रस्यापि; किं तु त्वं न जानासि यत् त्वं सुनित्यां जातः। एवं सौवत्याः वचनानि श्रुत्वा, स बालः क्रोधेन पितरं विहाय, मातुः निकेतनं जगाम। क्रुद्धं पुत्रं अधरकम्पितम् आलोक्य, सुनितिः तम् अङ्के निधाय, मaitreya, इदं वचनम् अब्रवीत्—वत्स, किमर्थं क्रुद्धः? कः त्वां नाभिनन्दत्? कः, वत्स, पितरं आरोपयेत्, यः त्वां अपराधितवान्? तदा ध्रुवः मातरं सर्वं यथावत् आख्यात्—यथा सुरुचिः गर्वेण राज्ञः समीपे उक्तवती। तच्छ्रुत्वा सुनितिः दुःखिता, दीर्घं निःश्वस्य, अश्रुपूर्णलोचना इदं वचनम् अब्रवीत्—वत्स, सुरुचिः सत्यमुक्तवती; त्वं दुर्भाग्यवान्। साधवोऽपि सौवत्यैः विमुक्ताः न भवन्ति। त्वं कृतं किमपि न चिन्तय; यः न कृतम्, तस्य कः दाता वा हरता वा? तस्मात्, तैः वाक्यैः दुःखं न कर्तव्यम्। राजसिंहासनं, छत्रं, वराः, गजाः—सर्वं पुण्यवान् प्राप्नोति; एतत् विद्धि वत्स, शान्तः भव। पूर्वकृतपुण्येन सुरुचिः राज्ञः भार्या अभवत्, अन्यया यथा मया अल्पपुण्यया अन्यथा कथ्यते। तस्या पुत्रः उत्तमः पुण्यसम्पन्नः; मम पुत्रः ध्रुवः अल्पपुण्यः जातः। तथापि, वत्स, आत्मनः दुःखं न कुर्याः; यः यद् यावत् लभते, तेन तुष्टः स्यात्। यदि सुरुचिवाक्यैः त्वं दुःखितः, तर्हि पुण्यसञ्चये यतस्व, यः सर्वफलदः। धर्मनिष्ठः, मित्रवत्, जीवहितरतः भव; यथा जलं अधः प्रवहति, तथा योग्यस्य सम्पदः आगच्छन्ति। ध्रुवः उवाच—मातः, त्वया यद्यपि सांत्वनाय वचनानि उक्तानि, तथापि तानि मम हृदि न तिष्ठन्ति, यत् कटुवाक्यैः अहम् आहतः। अतः अहम् एवं यतिष्ये यथा सर्वलोकसम्मान्यं, नित्यं श्रेष्ठं स्थानं प्राप्नुयाम्। सुरुचिः राज्ञः प्रिया, अहं तु तस्या गर्भे न जातः; पश्य मातः, मम तेजः, यद्यपि तव वयोवृद्धगर्भे अपि जातः।