ब्रह्मन्, आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च—एतेषां पञ्चमहाभूतानां स्वस्वगुणैः सहितानां, पूर्वपूर्वगुणसंयुक्तानां च, समवायः सञ्जातः। तेषां च शान्तरौद्रमूढभेदाः स्मृताः—शमः, रौद्रता, मूढता इति त्रिविधाः स्वभावभेदाः सन्ति। एतेषां शक्तिवैचित्र्यं पृथक्त्वं च सति, यदि परस्परं न संयुज्येरन्, तर्हि सृष्ट्युपयोगः न स्यात्, न च प्रजासृष्टिः सम्भवेत्। यदा तु एते परस्परं संयुज्य, अन्योन्याश्रयत्वेन एकत्वं प्राप्तवन्तः, तदा एकसमूहस्वरूपं सम्पूर्णैक्यं प्राप्तम्। पुरुषसन्निधानेन च प्रधानस्य प्रसादेन च महत् आद्यन्तत्वानि विश्वाण्डस्य उत्पादकानि अभवन्। कालक्रमेण तदण्डं जलबिन्दुवत् वर्धितम्; तस्मात् पञ्चमहाभूतैः महदण्डमुत्पन्नम्, यत् महाजलेषु स्थितम्, यः विष्णोः परमं धाम ब्रह्मरूपेण स्थितम्। तत्रैवाव्यक्तरूपं विद्यते, व्यक्तरूपं च जगत्पतिः; विष्णुः स्वयम् ब्रह्मरूपेण तत्र स्थितः। मेरुः तस्याण्डस्य कलिलः अभवत्, पर्वतानि तु तस्य आवरणम्, समुद्राः तस्याम्नायजलं, तस्य महात्मनः। तत्रैव पर्वतद्वीपसागरलोकैः सहितं तस्मिन्महाण्डे देवा, दानवाः, मनुष्याः च उत्पन्नाः। बाह्यतः जलैः, अग्निना, वायुनाः, आकाशेन च, दशधा महाभूतैः तदण्डं परिवृतम्। ब्रह्मा सह महता च सर्वैः अव्यक्तेन आच्छादितः, सप्तभिः स्वाभाविकैः आच्छादनेभ्यः तदण्डं आवृतम्, यथा नारिकेलस्य बीजम् आच्छाद्य बहिः स्थितं भवति। तत्र श्रीहरिः, जगदाधिपतिः, रजोगुणानन्देन ब्रह्मरूपेण साक्षात् सृष्टिं प्रवर्तयति। सृष्ट्वा च सः तस्य रक्षणं यथाकालं करोति, यावत् सृष्टिचक्रं प्रवर्तते; स एव विष्णुः, सत्त्वगुणधारी, अनन्तशक्तिमान्। कल्पान्ते, तमसि व्याप्नति, जनार्दनः रुद्ररूपं धारयित्वा, हे मैत्रेय, सर्वभूतानि भीषणरूपेण ग्रसति। सर्वेषां भूतानां ग्रसने कृते, यदा जगत् एकमेव सागररूपं भवति, तदा सः परमेश्वरः शेषशय्यायाम् उपविश्य तिष्ठति। तस्य जागरणे पुनः सः ब्रह्मरूपं धारयित्वा सृष्टिं करोति। स एव जनार्दनः ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः इति त्रिरूपेण प्रसिद्धः, सृष्टिसंहारपालनकर्मसु। स्वयं सृष्टिकर्ता सः आत्मानं उत्पादयति; विष्णुत्वेन रक्षां करोति; अन्ते संहर्ता च स्वयमेव प्रभुः। पृथिव्याप्यग्निवाय्वाकाशाः, सर्वेन्द्रियाणि अन्तःकरणानि च—एतेषां समष्ट्या एषः पुरुषः इति जगत् निर्मितम्। स एव सर्वभूतानां अन्तरात्मा, अव्ययः, विश्वरूपः; सृष्ट्यादिकं तस्मिन्नेव स्थितम्, तदर्थं प्रवर्तते। स एव सृष्टः, सृष्टिकर्ता, रक्षिता, रक्ष्यः, ग्रसिता च; विष्णुः परः, वरदः, श्रेष्ठः, सर्वरूपधारी, ब्रह्मादिरूपधारी च। श्रीमैत्रेय उवाच—कथं गुणरहितस्य, अप्रमेयस्य, शुद्धस्य, निर्मलस्वरूपस्य ब्रह्मणः सृष्ट्यादिकार्यकर्तृत्वं कल्प्यते? श्रीपराशर उवाच—सर्वेषां भूतानां शक्तयः अगम्या, अचिन्त्या च; तथा ब्रह्मणः सृष्ट्याद्याः शक्तयः स्वयमेव तस्मादुत्पद्यन्ते, यथा वह्नेः तेजः स्वाभाविकं स्यात्। श्रुणु, कथं श्रीनारायणः, लोकपितामहः, सृष्टौ प्रवर्तते। सः सदा जातः इति उच्यते, परं तदुपचारेणैव। तस्य आयुः स्वमानेन शतवर्षपरिमितः, सः परा इति कथ्यते, तस्य अर्धं परार्धः इति स्मृतम्। यत् मया विष्णोर्यः कालरूपः वर्णितः, तेन तस्य प्रमाणमिह ज्ञेयम्। एवं सर्वेषां भूतानां, स्थावरजङ्गमानां, पृथिव्याः, पर्वतानां, सागराणां च, कालमानं तद्वत्। काष्ठा नाम पञ्चदश निमेषाः इति स्थिता; त्रिंशत् काष्ठाः एका कला, त्रिंशत् कलाः एकः मुहूर्तः इति विधानम्। तैः मुहूर्तैः मानवः अहोरात्रः गण्यते; एवं मासः द्विपक्षयुक्तः। षड्भिः मासैः संवत्सरः, दक्षिणायन-उत्तरायणरूपः; दक्षिणायनं देवतानां रात्रिः, उत्तरायणं तेषां दिवा। सहस्रं दिव्यवर्षाणां कृतत्रेतादियुगानि स्मृतानि; द्वादशधा चतुर्णां युगानां विभागः मत्तः शृणु। चत्वारः, त्रयः, द्वौ, एकः—एवं कृतादीनां युगानां विभागः; पुरातनैः ज्ञातैः तानि सहस्रदिव्यवर्षाणि कथ्यन्ते। शतगुणितं तेषां संध्यापूर्वा वर्ण्यते; संध्यांशः च युगान्ते तुल्यः। संध्यासंध्यांशविभागः कृतत्रेताादिनाम् युगानां विभागः इति स्मृतः। कृतत्रेताद्वापरकलि—एते चत्वारः युगाः प्रख्याताः; सहस्रं तेषां युगचक्राणि एकः ब्रह्मणः दिवसः इति। ब्रह्मणः दिवसे, हे ब्राह्मण, चतुर्दश मनवः सन्ति; तेषां कालमानं गणनया शृणु। सप्तर्षयः, देवाः, इन्द्रः, मनुः, तस्य पुत्राः राजानः—एते सर्वे सहैव सृष्टाः, पुनः संहृताः च, यथापूर्वम्। एकत्रिंशदधिकैकसप्ततिः, चतुर्गुणिता, मन्वन्तरं नाम; एषः मनोः देवतानां च कालः। अष्टशतानि द्विसप्ततिः च, दिव्यगणनया, स्मृतानि; अन्यानि च सहस्राणि, द्विगुणानि, अधिकानि च सन्ति। एवं, हे महर्षे, सृष्ट्यादिक्रमः, कालमानप्रमाणं च, विष्णोः सर्वरूपत्वं च, शास्त्रविहितं संक्षेपेण सम्प्रदर्शितम्।