देवानां प्रणतानां स्तुतिभिः संतुष्टः भगवान् हरिः, जगत्स्रष्टा, करुणया कटाक्षेण तान् अवलोक्य मधुरं वचनमुवाच— “देवा, अहं वः तेजः पुनर्यच्छामि। किं कर्तव्यं भवद्भिः, तद् वदत। सर्वे औषधयो दैत्यैः सह क्षीरसागरे संगृह्यन्ताम्। मन्दराचलः मन्थानः क्रियतां, वासुकिः च रज्जुरिव प्रयुज्यताम्। मम सहाय्येन यूयं देवाः सागरं मन्थयध्वम्; दैत्याः अपि सौमनस्येन सहकार्ये प्रवर्तन्ताम्। फलं समं विभज्य इति वः वक्तव्यम्; यत् अमृतं मन्थनसमये सम्पद्यते, तद् पीत्वा यूयं अमरत्वं बलं च प्राप्स्यथ। अहं तु एवं व्यवस्थितवान् यथा केवलं देवाः अमृतं लभन्ते, दैत्याः तु केवलं श्रममवाप्स्यन्ति।” एवं भगवता उक्ताः सर्वे देवाः असुरैः सह संधिं कृत्वा अमृतार्थं यत्नं कृतवन्तः। ततो देवा दैत्याः दानवाश्च विविधाः औषधयो संगृह्य, शरदभ्रलता-सदृशे क्षीरसिन्धौ अप्सु न्यवेशयन्। मन्दराचलं मन्थानरूपेण, वासुकिं च रज्ज्वात्मना कृत्वा, ते सर्वे मन्थनाय प्रवृत्ताः। तत्र सर्वे देवा वासुकितन्यां गृहीत्वा स्थिताः; कृष्णस्य विनियोगेन दैत्याः तस्य फणाग्रे स्थापिता अभवन्। वासुकेः श्वासाग्निना फणेषु ताडिताः सर्वे असुराः तदा शक्तिहीनाः चित्तविक्षिप्ताश्च अभवन्। वासुकेः मुखनिःश्वासात् वातेन मेघसमूहाः उत्पन्नाः, तेन देवाः तैलभागे वार्षिकैः शीतलीकृताः। तस्मिन्नन्तरे भगवतः हर्याः कूर्मरूपेण स्वयं क्षीरसिन्धुमध्ये मन्दराचलस्य आधारः अभवत्। देवेषु चक्रगदाधररूपेण सः नागराजं आकर्षयामास; दैत्येषु चान्येन रूपेण स्थितवान्। विशालरूपेण केशवः शिखरतोऽपि पर्वतं धारयन्, अन्येन च अदृश्येन रूपेण देवासुराभ्यां न दृष्टः। स्वशक्त्या हरिः नागराजं बलवत्तरं चकार, अन्यया शक्त्या देवांश्च प्रवर्धयत्। एवं देवासुरैः सह मन्थ्यमाने क्षीरसिन्धौ सर्वप्रथमं पूज्या सुरभिः, हविर्दायिनी, समुत्पन्ना। तदा देवाः प्रमोदिताः, दैत्याश्च, किं तु तेषां मनांसि क्लेशितानि, नेत्राणि च भ्रमितानि। स्वर्गस्थैः श्रद्धालुभिः—“किमेतत्?”—इति चिन्त्यमानैः, तदा वारुणी देवी मदोन्मत्तलोचना प्रादुरभूत्। ततः सुरभिसुगन्धिना समग्रजगद् व्याप्य त्रिसुखदं पारिजातवृक्षं सागरमन्थनात् समुत्पन्नम्। ततः शोभायुक्ताः, कुलीनाः, गुणसम्पन्नाः अप्सरसः आश्चर्यरूपेण क्षीरसिन्धोः समुत्पन्नाः। अनन्तरं चन्द्रमा उदितः, त्वं महेश्वर, तं गृह्णीत; नागाः तु सागरसम्भूतं कालकूटविषं जगृहुः। ततः शुभ्रवस्त्रधारी धन्वन्तरिर्देवता अमृतकुम्भं वहन् स्वयं समुत्पन्नः। तदा सर्वे दैत्यदानवाः प्रबुद्धचित्ताः प्रमोदिताः स्वगणैः सह। ततो दिव्यपद्मोत्पलासने स्थित्वा, श्रीः देवी काञ्चनवर्णा, जलात् समुत्पन्ना। तस्याः स्तुतयः महर्षिभिः प्रमुदितैः कृताः; गन्धर्वाः विषावसुना नेतृत्वे गीतानि गायन्ति। घृताचीमुख्याः अप्सरसः नृत्यं कुर्वन्ति; गङ्गाद्याः नद्यः स्नानार्थं सलिलानि वहन्ति। दिक्पालाः स्वर्णकलशैः शुद्धजलैः सर्वलोकस्वामिनीं तां देवीं स्नापयन्ति। क्षीरसागरः साक्षात् सन्निवर्तमानः, तस्यै अव्ययपद्ममालां दत्तवान्; विश्वकर्मा तस्याः शरीराय भूषणानि निर्मितवान्। दिव्यवस्त्राभरणवती, स्नाता, माल्यशोभिता सा हर्याः उरसि सर्वैः देवैः समुपदृष्टा स्थितवती। लक्ष्मीः भगवतः उरसि स्थित्वा देवांश्चावलोक्य, तेषां परममुदं जनयामास। दैत्याः विप्रचित्तिप्रमुखाः लक्ष्म्या परित्यक्ताः विष्णोः च विमुखाः, महतीं व्यथां प्राप्नुवन्। ततः दैत्याः धन्वन्तरिणा धृतं महाबलिनां अमृतकुम्भं जगृहुः, यत्र द्विजैः इच्छितं अमृतमासीत्। विष्णुः स्त्रीरूपं धारयन् मायया तान् मोहयित्वा, दानवेभ्यः अमृतं गृहित्वा, देवेषु दत्तवान्। तदा इन्द्रमुख्याः देवगणाः तद् अमृतं पित्वा, दैत्याः शस्त्रगृहीताः तेषां प्रति प्रवृत्ताः। अमृतप्रभावात् देवैः युद्धे प्रवृत्ते, दैत्यसेना भग्ना दिशः सर्वतः पलायिता, अन्ते पातालं प्रविष्टा। ततः प्रमुदिताः देवाः यथापूर्वं शङ्खचक्रगदाधरं भगवन्तं प्रणम्य स्वर्गं गताः। तदा आदित्यः स्वतेजसा युक्तः स्वमार्गे प्रवृत्तः; नक्षत्राणि अपि स्वस्वगतिं प्राप्नुवन्। पावकः उज्ज्वलतेजसा दीप्तः अभवत्; सर्वेषां चित्तेषु धर्मः प्रादुरभूत्। त्रैलोक्यं समृद्ध्या शोभितम्; इन्द्रः देवपतिः पुनः श्रीमान् अभवत्।