ततः वायुः, रूपस्य तन्मात्रां स्वगुणान्तरं प्राप्य उत्पादितवान्। वायोः रूपात् तेजः अभवत्, यः रूपगुणयुक्तः कथ्यते। वायुः केवलस्पर्शगुणः, रूपतन्मात्रया आच्छादितः अभवत्; तेजः अपि स्वगुणान्तरं प्राप्य रसतन्मात्रां उत्पादितवान्। तस्मात् आपः अभवन्, याः रसस्य आश्रयः अभवन्; आपः केवलं रसगुणयुक्ताः, रूपमात्रेण आच्छादिताः। आपः स्वगुणान्तरं प्राप्य केवलं गन्धं उत्पादितवन्तः; तासां समूहे गन्धः तासां धर्मः इति अभिप्रेतः। प्रत्येकस्मिन तन्मात्रा अस्ति; तेन तेषां सूक्ष्मता ज्ञायते। तन्मात्राः अविभागः; तस्माद् अविभागित्वं तेषां नाम। न ताः शान्ताः, न उग्राः, न मोहिताः; अविभागाः तन्मात्राः अज्ञानात् तमसः उत्पन्नाः। दैवाः वैकारिकाः दश इन्द्रियाणि तेजोमूलानि उच्यन्ते; एकादशं मनः अपि वैकारिकदैवत्सु गण्यते। त्वच्, चक्षुः, घ्राणम्, जिह्वा, श्रोत्रम् इति पंच, हे द्विज, बुद्धियुक्तानि, शब्दाद्यर्थग्रहणाय। गुदम्, उपस्थः, हस्तः, पादः, वाक्, हे मैत्रेय, पंच; तेषां कर्माणि विसर्गः, सृष्टिः, गमनम्, अभिव्यक्तिः, क्रिया च। आकाशः, वायुः, तेजः, आपः, पृथिवी, हे ब्रह्मन्, तेषां गुणैः संयुक्ताः, प्रत्येकं पूर्वगुणयुक्तम्। शान्तः, उग्रः, मोहितः इति विभागाः; तेन ताः स्मृताः। शक्तिभेदात्, स्वभावविभागात्, अनैक्ये सति, ताः सृष्टिं कर्तुं न अशक्नुवन्। परस्परं संयोगे, परस्पराश्रयेण, एकत्वं प्राप्तवन्तः, एकसंघातलक्षणं। पुरुषस्य सन्निधाने, प्रधानस्य प्रसादे, महत् आदिभिः विभागैः ब्रह्माण्डं उत्पन्नं। कालक्रमेण तद् वर्धितम्, जलबिन्दुवत्; तन्मात्रेभ्यः महाब्रह्माण्डं अभवत्, महाजले स्थितम्, विष्णोः परमस्थानं ब्रह्मरूपेण। तत्र अव्यक्तरूपं अस्ति, व्यक्तरूपं च, जगदीश्वरः; विष्णुः स्वयम् ब्रह्मरूपेण तत्र स्थितः। मेरुः तस्य गर्भः अभवत्, पर्वताः तस्य आवरणम्; समुद्राः तस्य गर्भोदकं महात्मनः। पर्वतैः, द्वीपैः, समुद्रैः, तेजोभिः लोकैः सहितम्, हे मुने, तस्मिन ब्रह्माण्डे देवाः, दानवाः, मनुष्याः उत्पन्नाः। बहिः जलैः, अग्निना, वायुणा, आकाशेन च, दशधा तन्मात्राभिः, ब्रह्माण्डं महाभूतैः आवृतम्। ब्रह्मा, महात्मा, सर्वे च, अव्यक्तेन आवृताः; ब्रह्माण्डं सप्त प्रकृतिस्वभावैः आच्छादितम्, यथा नारिकेलस्य बीजं बहिर्वरणैः आवृतम्। तत्र हरिः, विश्वपतिः, रजोगुणानन्दः, ब्रह्मरूपेण सृष्टिं आरभते। सृष्ट्वा, युगानुक्रमेण, तां रक्षति; यावत् सृष्टिचक्रं तिष्ठति; विष्णुः, सत्त्वगुणधारी, अनन्तशक्ति। कल्पान्ते, तमसि प्रभवति, जनार्दनः रुद्ररूपं धारयित्वा, हे मैत्रेय, सर्वभूतानि घोररूपेण ग्रसति। सर्वभूतानि ग्रसित्वा, जगत् एकमौदकम् अभवत्, परमेश्वरः शेषशय्यां उपविशत्। जागरिते पुनः सृष्टिं करोति, ब्रह्मरूपं धारयन्। पुण्यः जनार्दनः एव ब्रह्मा, विष्णु, शिव इति नामभिः कथ्यते, सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्मसु। सः स्वयं स्रष्टा, स्वयं रक्षिता, स्वयं संहरता च, स्वामी। पृथिवी, आपः, तेजः, वायुः, आकाशः, सर्वेन्द्रियाणि, अन्तरङ्गानि च—एष लोकः पुरुषरूपः, तैः एव निर्मितः। सः एव सर्वभूतानां अन्तरात्मा, अव्ययः, विश्वरूपः; सृष्टि-स्थित्यादि तस्मिन एव तिष्ठन्ति, तस्य कार्याय। सः एव सृष्टः, सृष्टिकर्ता, रक्षकः, रक्षितः, ग्रसिता; विष्णुः, परमः, वरदः, उत्तमः, सर्वरूपः, ब्रह्मादिरूपयुक्तः। श्रीमैत्रेयः उवाच—कथं निरगुणस्य, अनन्तस्य, शुद्धस्य, निर्मलस्य ब्रह्मणः सृष्ट्यादिकर्तृत्वं उपपद्यते? श्रीपराशरः उवाच—सर्वेषां शक्तयः अचिन्त्याः, अगम्याः; तस्मात्, ब्रह्मणः सृष्ट्यादि शक्तयः तस्माद् एव, हे तपोनिधे, यथा अग्नेः तापः। शृणु, भगवतः नारायणस्य, लोकपितामहस्य, सृष्टिप्रक्रियाम्। सः, हे विद्वन्, सदा जन्म स्वरूपेण उच्यते, किन्तु केवलं उपचारतः। तस्य आयुः शतम् वर्षाणि, तद् परा इति कथ्यते; अर्धं तस्य परार्धः। यत् अहं तव विष्णोः कालरूपं वर्णितवान्—तत् तस्य गणनां बोधय। एवं, हे श्रेष्ठ, सर्वेषां प्राणिनां, स्थावरजङ्गमानां, पृथिव्याः, पर्वतानां, समुद्राणां, सर्वस्य च। हे श्रेष्ठमुने, काष्ठा पञ्चदश निमेषा उच्यते; त्रिंशत् काष्ठाः एकां कला, त्रिंशत् कलाः एकं मुहूर्तं, नियमानुसारम्। तैः मुहूर्तैः मानवस्य अहः-रात्रिः गण्यते; तैः एव मासः, द्विपक्षयुक्तः। एवं श्रीविष्णुपुराणे सृष्ट्यादिक्रमः, तत्वसम्बन्धः, ब्रह्माण्डोत्पत्तिः, भगवतः स्वरूपं च, मैत्रेयाय पराशरेण सम्यक् उपदिष्टम्।