स तु तेन निवेदितेन, सुललिता विद्याधरी विशाललोचना, विनयपूर्वकं प्रणम्य तस्मै मालयाः प्रदाय दत्तवती। तां मालयां मुनिः स्वमूर्ध्नि स्थापयित्वा, उन्मत्तवद्वेषेण, पृथिव्याम् विचचार। स एव मुनिः, हे मैत्रेय, त्रैलोक्यनाथं देवं शचीपतिं देवानां सहितं, ऐरावतारूढं मदोन्मत्तवद् आगच्छन्तं ददर्श। स मुनिः, उन्मत्तवेषधारी, स्वमूर्ध्नः मालां गृहीत्वा, देवराजाय समर्पयामास। देवेन्द्रः तां मालां मुनितः स्वीकृत्य, ऐरावतस्य मूर्ध्नि स्थापयामास, या कैलासशिखरे गङ्गेव शोभमानाऽभवत्। मदमत्तः स गजः, सुरभिगन्धेन आकृष्टः, तां मालां शुण्डया गृहीत्वा, सुरभिं जिघ्रन्, भूमौ चिक्षेप। ततः, हे मैत्रेय, भगवतः दुर्वाससः ऋषेः कोप उत्पन्नः। स क्रुद्धः देवराजं प्रति इमे वचांसि प्रोवाच— "इन्द्र! त्वं बलमदेन मोहितः, कुत्सितचेताः, गर्वसमुन्नतः, मया दत्तां श्रीचिह्नरूपां मालां न समाद्रियसे। न त्वया किञ्चित् कृतज्ञतया उक्तं, न च मयि प्रणामः कृतः; प्रमोदयुतानि कपोलानि तव, न च मालां स्वमूर्ध्नि न्यधाः। यत् त्वया मया दत्ता माल्यं नाभिमन्यते, मूढ! ततोऽस्य त्रय्यां लोकेषु लक्ष्मीः त्वत्तो वियास्यति। त्वं मामन्ये ब्राह्मणानां अन्येषां तुल्यं वा हीनं वा मन्यसे; अत एव गर्वात् मां न समाद्रियसे। यत् त्वया मया दत्तं माल्यं भूमौ निक्षिप्तम्, ततोऽस्मिन्स्वल्पेऽपि त्वत्तः त्रय्यां लोकेषु श्रीर्विलयं यास्यति। त्वं, सुरेन्द्र, अत्यधिकगर्वात् मां तिरस्कारं कृतवान्, सर्वे हि भूतानि चलस्थिराणि कोपितस्य भीताः।" एवं वदन्, स दुर्वासाः क्रुद्धः। ततः महेन्द्रः शीघ्रं गजाधिरूढत्वात् अवतीर्य, पापरहितं दुर्वाससं प्रशमयितुम् प्रयत्नम् अकरोत्। स इन्द्रः, अत्यन्तविनयेन, तं मुनिं प्रशमयितुं यत्नं कृतवान्, किन्तु दुर्वासाः महात्मा सहस्राक्षं प्रत्युवाच— "नाहं दयालुः, न मृदुः, न च मयि क्षमा वर्तते; माम्, इन्द्र, दुर्वाससं जानिहि, अन्यर्षिभ्यः भिन्नम्। त्वं गौतमादिभिः मुनिभिः अनवस्थितया गर्वितः; माम् दुर्वाससं क्षिप्रकोपस्वरूपं विद्धि। वसिष्ठादिमृदुमुनिप्रशंसया त्वं गर्वितः, अतः मामपि तिरस्कृतवान्। त्रिषु लोकेषु, मम जटाजूटज्वलितं भ्रुकुटीभिन्नं मुखं दृष्ट्वा, कः न भीतः जातः? नाहं क्षमिष्ये; किमन्यद् वक्तव्यम्, इन्द्र? त्वं प्रार्थनया मां पुनः न प्रशामयिष्यसि।" एवं उक्त्वा स मुनिः तस्मात् प्रतस्थे, देवराजः च पुनः ऐरावतं आरुह्य, अमरावतीं प्रतस्थे। ततो, हे मैत्रेय, तस्मात्कालात् प्रभृति त्रय्यां लोकेषु सह इन्द्रेण श्रीर्विनष्टा, औषधिवृक्षाः क्षीणाः। न यज्ञाः क्रियन्ते, न तपः तप्यन्ते, न दानादि धर्मेषु प्रवृत्तिः काचिद् अभवत्। सर्वे लोका निर्जीवाः, लोभादिदोषैः संवृत्तेन्द्रियाः, स्वल्पेऽपि विषयेषु स्पृहया युक्ताः। यत्र जीविता, तत्रैव श्रीः; श्रीश्च जीवितानुगामिनी; श्रीविहीनाः कथं जीवितं? तद्विना कथं गुणाः स्युः? वीर्यशौर्यादिगुणविहीनाः पुरुषाः निन्द्याः; वीर्यशौर्याभावात् सर्वैः तिरस्कृताः भवन्ति। यस्य मनः नष्टं, यो निन्दितः, योऽपकीर्तिमान्, स एव त्रैलोक्ये श्रीजीवितविहीनत्वात् तथा भवति। दैत्यदानवाः अपि लोभेन पीडिताः, श्रीजीवितविहीनाः, सुरैः सह युद्धाय समाययुः। तदा, श्रीजीवितविहीनाः देवा युद्धं कृत्वा, दैत्यैः पराजिताः, इन्द्रादयः शरणमेव जग्मुः। ते देवा, अग्निप्रमुखाः, भगवन्तं पितामहम् उपगम्य, यथावृत्तं सर्वं निवेद्य, तदा ब्रह्मा देवांश्चेदमुवाच— "सर्वस्येश्वरं, असुरविनाशिनं, सृष्टिस्थितिलयकारणं, उभयलोकाश्रयं गच्छत।" "विष्णुं जगतः कारणं, अजातं, अजय्यं, प्रभुं, अव्यक्तव्यक्तकारणं च गच्छत।" "सर्वशरणागतदुःखनाशनं विष्णुं, स एव शुभं दास्यति।" इति पितामहः सर्वैः देवैः सह, क्षीरसागरस्य उत्तरतीरे जगाम। तत्र गत्वा, सर्वैः देवैः सहितः पितामहः, परमश्लोकैः हरिं, उच्चैः-नीचैः सर्वेश्वरं, स्तोतुं प्रचक्रमे। "सर्वव्यापिनं, सर्वशान्तं, अनन्तं, अजं, अक्षरं, लोकाधारं, पृथिव्याः प्रतिष्ठां, अव्यक्तं, अखण्डितं च, तं वन्दामः।" "नारायणं सर्वसूक्श्मातिसूक्ष्मं, सर्वमहत्तमातिमहत्, पृथिव्याः च सर्वस्य चोत्तमं वन्दामः।" "यत्र सर्वं स्थितम्, यतः सर्वं जातम्, सर्वभूतप्रमुखं, सर्वजनाधिपं, सर्वोत्तीर्य स्थितम्।" "यो परमपुरुषात् परः, परात्मरूपः, योगिभिः ध्यानगम्यः, मोक्षहेतुः—स एव नः प्रशमयतु।" "यस्मिन् न सत्त्वादिगुणाः, शुद्धः, सर्वशुद्धेषु शुद्धतमः, आदिपुरुषः—स नः प्रसादयतु।" "हरिः, यस्य शक्तिः कालाद्यवस्थाभिरनियमिता, शुद्धः, स नः प्रसन्नो भवतु।" एवं, हे मैत्रेय, तैः सम्यगुपास्ते भगवतः स्तुतिः कृताः।