श्रद्धा कामं जनयामास, चलया दर्पः समुत्पन्नः, नियमस्य धृतिसुतः अभवत्, तथा तुष्ट्या सन्तोषः, पुष्टिर्लोभं प्रसूतवती। मेधा श्रुतं प्रजज्ञे, क्रियया दण्डः, तथा नयश्च विनयश्च जातौ। बोधः, बुद्धिः, लज्जा, विनयः, वपुः च—एतेषां सुतः व्यवसायः अभवत्; शान्त्या क्षेमः अपि जातः। सुखः, सिद्धिः, यशः, कीर्तिः च—एते धर्मस्य पुत्राः; कामात् रतिः अभवत्, तस्य पुत्रः हर्षः, धर्मस्य पौत्रः। हिंसा अधर्मस्य पत्नी अभवत्; तयोः अनृतं जातम्, कन्या निकृतिः, तयोः माया वेदना च जातौ। माया वेदना च मिथुनं अभवत्; तयोः मायया मृत्युः, प्राणिनां संहर्ता, समुत्पन्नः। वेदनया दुःखः स्वतः जातः, रौरवः अपि तस्मात्; मृत्योर् व्याधिः, जरा, शोकः, तृष्णा, क्रोधः च उत्पन्नाः। एते सर्वे दुःखस्य अपत्यत्वेन विख्याताः, अधर्मलक्षणाः; न तेषां भार्याः, न पुत्राः, बीजसंयमात्। एते घोररूपाः, मुनिवर, विष्णोः मानसपुत्राणां अपत्यानि; ते सदा जगतः संहारकारणानि भवन्ति। दक्षः, मरीचिः, अत्रिः, भृगुः, अन्ये च प्रजापतयः, हे भाग्यवन्, अस्य जगतः नित्यसृष्टेः कारणानि। मनवः, मनुपुत्राः, राजानः, शूराः च, ये धर्ममार्गनिष्ठाः, वीर्यवन्तः—एते सर्वे धर्मस्य पालकाः। श्रीमैत्रेय उवाच—भगवन्, त्वया एष धर्मस्य नित्यक्रमः च नित्यसृष्टिः च प्रोक्ता; तयोः यथार्थं सनातनं स्वरूपं मम व्याख्यातुम् इच्छामि। श्रीपराशर उवाच—भगवान् मधुसूदनः, यस्य स्वरूपं अचिन्त्यं, सः विविधरूपैः सृष्टिं, स्थितिं, संहारं च कुर्वन्, अनवच्छिन्नः, सर्वव्यापी च अस्ति। द्विजोत्तम, चतुर्विधः संहारः सर्वेषां प्राणिनां—नैमित्तिकः, प्राकृतः, आत्मनिष्ठः, नित्यः च। तेषु, नैमित्तिकः संहारः ‘ब्रह्मणः’ इति कथ्यते; तस्मिन्काले जगन्नाथः सुप्तः, अण्डं स्वस्वरूपे लीयते। ज्ञानसंहारः आत्मनिष्ठेषु योगिषु परमात्मनि अभवत्—सः ‘आत्यन्तिकः’ इति कथ्यते; नित्यः संहारः प्राणिनां प्रतिदिनं रात्रौ च विनाशः। प्रकृतिसंभवः सृष्टिः ‘प्राकृतः’ इति; सः अपि नित्यसृष्टिः इति कथ्यते, या मध्यसंहारेनन्तरं भवति। मुनिश्रेष्ठ, या प्रतिदिनं प्राणिनां जन्म भवति, सा ‘नित्यसृष्टिः’ इति पुराणविद्भिः कथ्यते। एवं सर्वेषु देहेषु भगवान् प्रजापतिर्विष्णुः स्थित्वा सृष्टिस्थितिसंहारकर्त्ता अस्ति। मैत्रेय, सृष्टिस्थितिसंहारशक्तयः विष्णोः सर्वेषां देहिनां मध्ये युगान्तरं दिनरात्रं परिवर्तन्ते। यः एतां त्रिविधां शक्तिं, गुणत्रयसमुद्भवां महदाद्यां, ब्रह्मणः तु न, अतिक्रम्य परमं गच्छति, सः पुनः न प्रतिनिवर्तते। श्रीपराशर उवाच—तमःसम्भवां सृष्टिं तव उक्तवानस्मि, महाभाग; अधुना रुद्रस्य सृष्टिं शृणु। कल्पादौ ब्रह्मा आत्मसमानं पुत्रं चिन्तयन्, भगवतः अङ्के नीलरक्तवर्णः बालः उत्पन्नः। सः स्वरेण रुदन् अपसृत्य गतवान्; तदा ब्रह्मा तम् अवदत्—‘किमर्थं रुदसि?’ इति। ततः प्रजापतिः तम् उवाच—‘ते नाम देहः अस्तु, त्वं देवेषु रुद्रः, धैर्यं कुरु, संहारकः भव।’ इति उक्तः सः सप्तकृत्वः पुनः अरोदत्। तदा ब्रह्मा तस्मै सप्त नामानि, तेषां स्थानानि, पत्न्यः, पुत्रांश्च दत्तवान्। द्विजोत्तम, प्रजापतिः तम् भव, शर्व, ईशान, पशुपति, भीम, उग्र, महादेव इति नामानि दत्तवान्। सूर्ये, आपः, पृथिवी, वायुः, अग्निः, आकाशः, ब्रह्मदिक्षितः, चन्द्रः—एतानि तेषां स्थानानि। सुवर्चला, उषा, विकेशी, शिवा, स्वाहा, दिशः, दीक्षा, रोहिणी—एता पत्न्यः। द्विजश्रेष्ठ, सूर्यादीनां पत्न्यः, रुद्रादीनां च पत्न्यः प्रसिद्धाः; तासां सुतान् शृणु। तासां संयोगात् सम्प्रसवात् इदं जगत् पूर्णम् अभवत्। शनैश्चरः, शुक्रः, लोहिताङ्गः, मनोजवः, स्कन्दः, सर्गः, सन्तानः, बुधः—एते तेषां पुत्राः। एवं रुद्रः निष्कलङ्कां पत्नीं सतीं, दक्षपुत्रीं, पत्नीत्वेन अचिन्तयत्। दक्षस्य कोपात् सा स्वदेहं त्यक्तवती; ततः हिमवतः मेनायाश्च कन्यां रूपेण पुनर्जाता। पुनः, भगवान् हरः तां पार्वतीं अनन्या, पत्नीत्वेन अचिन्तयत्। ख्यातिः भृगुपत्नी, धात्रारं विधात्रारं च देवौ, तथा श्रीं, या नारायणपत्नी, अपि प्रजज्ञे। श्रीमैत्रेय उवाच—भगवन्, श्रूयते श्रीः क्षीरसागरमन्थनात् उत्पन्ना, त्वया तु ख्यात्याः भृगुपुत्र्याः जातेत्युक्तम्; किमेतत्? श्रीपराशर उवाच—सा नित्यं जगन्माता, अव्यया विष्णोः श्रीः; यथा विष्णुः सर्वत्र व्याप्यते, तथा सा अपि, द्विजश्रेष्ठ। अर्थो विष्णुः, वाक् सा; नीतिर्लक्ष्मीः, नेतृत्वं हरिः; ज्ञानं विष्णुः, प्रज्ञा सा; धर्मः हरिः, शुभकर्मा सा। सृष्टिकर्ता विष्णुः, सृष्टिः श्रीः; भूमिः सा, धारकः हरिः; तुष्टिः भगवान्, संपद् लक्ष्मीः, सन्तोषः, मैत्रेय, नित्यः।