पुरुषात् शतरूपा देवी समुत्पन्ना। तस्यां प्रियव्रतः उत्तानपादश्च जातौ, प्रसूतिरेकाकी, आकूतिरन्या। तयोः कन्ये, रूपसम्पन्ने गुणवत्यौ, प्रसूति च दक्षाय दत्ता, आकूतिः पूर्वं रुचये। प्रजापतिः आकुतिं स्वीकृत्य, तयोः सङ्गमात् सदा दक्षिणा नाम पुत्रोऽजायत, स भाग्यशाली तयोः दम्पत्योः सुतः। तस्मात् यज्ञदक्षिणायां द्वादश पुत्राः समुत्पन्नाः, ये यमाः नाम्ना, स्वायम्भुवमन्वन्तरे देवाः अभवन्। एवं दक्षः प्रसूत्या चतुर्विंशतिं कन्याः ससर्ज; तासां नामानि मम शृणु। श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, मेधा, पुष्टि, क्रिया, बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिः—एता एकादश तु तासां कन्याः। विवाहार्थं धर्मः प्रभुः दक्षकन्याः जग्राह; ताभ्यः एकादश पुत्राः समुत्पन्नाः, ये दृष्टिसम्पन्नाः। ख्यातिः, सती, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीति, क्षमा, सन्ततिः, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा, स्वधा—एता अपि कन्याः। भृगुः, भवः, मरीचिः, चाङ्गिराः; पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, महर्षयः च। अत्रिः, वसिष्ठः, वह्निः, पितरश्च—एते ऋषयः, हे तपोनिधे, ख्यात्यादिकन्याः पतयः अभवन्। श्रद्धायाः कामः जातः, चलायाः दर्पः, नियमायाः धृतिसुतः, तुष्ट्याः सन्तोषः, पुष्ट्याः लोभः। मेधायाः श्रुतः, क्रियायाः दण्डः, नयः विनयश्च तत्र। बोधः, बुद्धिः, लज्जा, विनयः, वपुःपुत्रः; व्यावसायः जातः, क्षेमः शान्त्याः अपि उत्पन्नः। सुखः, सिद्धिः, यशः, कीर्तिः—एते धर्मस्य पुत्राः; कामात् रतिः जाता, तस्याः पुत्रः हर्षः, धर्मस्य पौत्रः। हिंसा अधर्मस्य पत्नी अभवत्, तयोः अनृतं जातम्; तयोः कन्या निकृतिः, तयोः द्वयोः मायावेदनयोः उत्पत्तिः। मायावेदने युग्मं जातम्; मायायाः मृत्युः, प्राणिनां हरः, उत्पन्नः। वेदनायाः दुःखः पुत्रः, रौरवः तत्र जातः; मृत्योः व्याधिः, जरा, शोकः, तृष्णा, क्रोधश्च जाताः। एते सर्वे दुःखस्य अपत्याः अधर्मलक्षणाः; न तेषां भार्याः न वा पुत्राः, ते सर्वे बीजनिग्रहसम्पन्नाः। एते भयंकररूपाः, मुनिवर, विष्णोः मानसपुत्राणां पुत्राः; ते सदा जगतः संहारकारिणः। दक्षः, मरीचिः, अत्रिः, भृगुः, चान्ये प्रजापतयः, हे भाग्यवतां श्रेष्ठ, अस्य जगतः नित्यसृष्टेः कारणानि। मनवः, मनुपुत्राः, राजानः, वीर्ययुक्ताश्च—ये धर्ममार्गनिष्ठाः, शूराश्च—सर्वे ते लोकव्यवस्थायाः धारणकर्तारः। श्रीमैत्रेय उवाच—हे ब्रह्मन्, त्वया नित्यव्यवस्था च नित्यसृष्टिश्चोक्ता; तयोः सत्यमनन्तं स्वरूपं मे व्याख्याहि। श्रीपराशर उवाच—भगवान् मधुसूदनः, यस्य स्वरूपं अचिन्त्यम्, स विविधरूपैः सृष्टिस्थितिसंहारान् अनायासेन सर्वत्र करोति। द्विजश्रेष्ठ, सर्वेषां भूतानां चत्वारि प्रकाराः संहाराः सन्ति—नैमित्तिकः, प्राकृतः, आत्मनः, नित्यश्च। तेषां नैमित्तिकः संहारः ब्रह्मणः इति कथ्यते; तस्मिन् जगद्धिपः सुप्तः, अण्डं स्वस्वरूपं प्रतिपद्यते। ज्ञानसंहारः तु आत्मविषये योगिनां कैवल्यः; नित्यसंहारः तु नित्यं प्राणिनां विनाशः, दिवा रात्रौ च। प्रकृतिसंबन्धात् उत्पत्तिः प्राकृतः सृष्टिः; सा च प्रतिदिनं भवति, यः मध्यसंहारानन्तरं जायते। हे मुनिवरश्रेष्ठ, यत्र प्राणिनः प्रतिदिनं जायन्ते, तां नित्यसृष्टिं पुराणविदः कथयन्ति। एवं सर्वेषु देहेषु, भगवान् विष्णुः, भूतानां कारणम्, सृष्टिस्थितिसंहारकारकः सदा स्थितः। हे मैत्रेय, विष्णोः सृष्टिस्थितिसंहारशक्तयः सर्वेषु देहिषु युगपत् दिवा रात्रौ प्रवर्तन्ते। यः त्रिगुणमहत्कार्यमयं त्रिविधं शक्तिं अतिक्रम्य तिष्ठति, स तु परं गच्छति, पुनर्न प्रतिनिवर्तते। श्रीपराशर उवाच—तमसः संभूतिं ते निरूपितां, विप्रश्रेष्ठ; अधुना रुद्रस्य सृष्टिं शृणु। कल्पादौ ब्रह्मा स्वसदृशं पुत्रं चिन्तयन्, स्वाङ्के नीलरक्तवर्णकं बालकं पश्यति। स बालः स्वरेण रोदिति, धावति च, मुनिवर; ब्रह्मा तं रुदन्तं पप्रच्छ—"किमर्थं रोदिषि?" इति। तदा प्रजापतिः तम् अवदत्—"ते नाम देहः अस्तु; देवेषु त्वं रुद्रः; धैर्यं उत्पादय, संहर्तर्।" इति उक्त्वा स सप्तवारं पुनरपि अक्रोशत्। तदा ब्रह्मा तस्मै सप्त नामानि, तेषां स्थानानि, भार्याः, पुत्रांश्च दत्तवान्। द्विजश्रेष्ठ, ब्रह्मा तस्मै नामानि दत्तवान्—भवः, शर्वः, ईशानः, पशुपतिः, भीमः, उग्रः, महादेवः। तेषां नाम्नां स्थानानि च—सूर्यः, आपः, पृथिवी, वायुः, अग्निः, आकाशः, ब्रह्मदीक्षा, चन्द्रमाः—एते तस्य रूपाणि। सुवर्चला, उषा, विकेशी, शिवा, स्वाहा, दिशः, दीक्षा, रोहिणी—एता अनुक्रमेण तेषां पत्न्यः। द्विजश्रेष्ठ, सूर्यादीनां पत्न्यः, रुद्रादीनां च पत्न्यः, प्रसिद्धाः; अधुना तेषां तेजस्विनां सुतान् मम शृणु।