सृष्टिक्रमे भगवतः ब्रह्मणः प्रासूतेः सृष्ट्या सह, तेन महात्मभ्यः पत्न्यः दत्ताः—“पत्नीः भवत” इति उक्त्वा ताः नियोजिताः। य एव सृष्टाः सानन्दनादयः पूर्वं सृष्टिकर्त्रा, ते लोकेषु नासक्ताः, सन्तानस्य प्रति उदासीनाः। सर्वे ते ज्ञानप्राप्ताः, रागद्वेषरहिताः, तेन उदासीनभावेन सृष्टिकर्मणि न प्रवृत्ताः। ततः ब्रह्मणः महती क्रोधः उत्पन्नः, यः त्रैलोक्यं दग्धुं समर्थः; तस्य क्रोधात् ज्वलितः अग्निपुञ्जः प्रादुरभूत्, तेन ब्रह्मा त्रैलोक्यं प्रकाशयामास। क्रोधाविष्टस्य भ्रूभङ्गात्, तस्य ललाटात्, रुद्रः उत्पन्नः, मध्याह्नसूर्यवत् तेजस्वी। स रुद्रः, उग्रः महाबलः, अर्धनारीश्वररूपः, ब्रह्मणा उक्तः—“स्वं विभजस्व” इति; ततः ब्रह्मा तत्र अन्तर्धानम् अगच्छत्। एवं उक्तः स रुद्रः, स्त्रीपुरुषरूपे विभक्तः, पुनः दशधा पुरुषरूपे विभक्तः, ततः एकत्वं प्राप्तवान्। तदनन्तरं स प्रभुः, सौम्यरूपैः उग्ररूपैः, शान्तरूपैः अशान्तरूपैः, स्त्रीरूपं बहुधा विभज्य, विविधरूपाः कृष्णाः गौर्यः च स्त्रीरूपाः सृजिताः। ततः, द्विजश्रेष्ठ, स्वयंभुवः, ब्रह्मात् उत्पन्नः, जीवसुरक्षार्थं मनुत्वं स्वीकृतवान्। तस्य पत्नी शतारूपा, तपसा दोषरहितः, दिव्यः स्वयंभुवमनुः तां पत्नीत्वे स्वीकृतवान्। तस्मात् पुरुषात् देवी शतारूपा उत्पन्ना; प्रियव्रतः उत्तानपादः, तथा प्रसूति अकूति च। तस्याः द्वे कन्ये, सौन्दर्यगुणसम्पन्ने, प्रसूति दक्षाय दत्ता, अकूति पूर्वं रुचये दत्ता। प्रजापतिः तां अकूतिं स्वीकृतवान्, तयोः संयोगात् सदा दक्षिणः पुत्रः उत्पन्नः, स भाग्यशाली। दक्षिणात् यज्ञस्य, द्वादश पुत्राः जाताः, यमाः नाम, स्वयंभुवमन्वन्तरे देवाः। तथा दक्षः प्रसूत्याः चतुर्विंशतिः कन्याः उत्पन्नवान्; तासां नामानि शृणु। श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, मेधा, पुष्टि, क्रिया, बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिः—एते त्रयोदश। धर्मः तासां विवाहार्थं, दक्षकन्याः स्वीकृतवान्; तासाम् एकादश पुत्राः दिव्यदृष्टयः जाताः। ख्यातिः, सती, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा, सन्ततिः, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा, स्वधा च। भृगुः, भवः, मरीचिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, अत्रिः, वसिष्ठः, वह्निः, पितरः च—एते महर्षयः, ख्यात्यादीनां कन्यानां पतयः अभवन्। श्रद्धायाः कामः, चलायाः दर्पः, नियमायाः धृतिपुत्रः, तुष्ट्याः सन्तोषः, पुष्ट्याः लोभः जातः। मेधायाः श्रुतः, क्रियायाः दण्डः, नयः विनयः च। बोधः, बुद्धिः, लज्जा, विनयः, वपुः पुत्रः; व्यवासायः जातः, शान्त्याः क्षेमः अभवत्। सुखः, सिद्धिः, यशः, कीर्तिः—एते धर्मपुत्राः; कामात् रतिः, तस्य पुत्रः हर्षः, धर्मस्य पौत्रः अभवत्। हिंसा अधर्मस्य पत्नी अभवत्, तयोः अनृतः पुत्रः, निकृतिः कन्या; तयोः मायाः वेदना च जाताः। मायावेदने द्वयम्, मायायाः मृत्युः जातः, यो भूतविनाशकः। वेदनायाः दुःखः पुत्रः, रौरवः तस्मात्; मृत्युः व्याधिः, जराः, शोकः, तृष्णा, क्रोधः च उत्पन्नाः। एते दुःखस्य सन्ततिः, अधर्मलक्षणाः; न पत्न्यः, न पुत्राः, सर्वे बीजरहिताः। एते उग्ररूपाः, विष्णोः मानसपुत्राणां पुत्राः, सदा लोकविनाशं कुर्युः। दक्षः, मरीचिः, अत्रिः, भृगुः, अन्ये प्रजापतयः, सततसृष्टिकरणं कुर्वन्ति। मनवः, मनुपुत्राः, राजानः, वीर्यवन्तः, धर्मनिष्ठाः, साहसवन्तः, सर्वे व्यवस्था धारयन्ति। मैत्रेयः उवाच—“हे ब्रह्मन्, त्वया सततव्यवस्था सततसृष्टिः च वर्णिता; तयोः सत्यं नित्यं स्वरूपं विस्तरेण कथय।” पराशरः उवाच—“भगवान् मधुसूदनः, यो अगम्यस्वरूपः, विविधरूपैः सृष्टि-स्थिति-प्रलयं करोतिः, अनावरणः, सर्वव्यापी च। चतुर्विधः प्रलयः सर्वभूतानां—नैमित्तिकः, प्राकृतः, आत्मनः, नित्यः च। नैमित्तिकः प्रलयः ‘ब्रह्मप्रलयः’ इति कथ्यते; तस्मिन् विश्वनाथः सुप्तः, ब्रह्माण्डं मूलावस्थायाम् गच्छति। ज्ञानप्रलयः परमात्मनि योगिनां, तं ‘आत्यन्तिकः’ इति; नित्यप्रलयः प्रतिदिनं प्राणीभिः विनाशः। प्रकृतिस्थः उद्भवः ‘प्राकृतसृष्टिः’ इति, तद् ‘नित्यसृष्टिः’ अपि, मध्यप्रलयानन्तरं। यत्र प्रतिदिनं प्राणी जन्मन्ति, तद् ‘नित्यसृष्टिः’ इति पुराणार्थविद्भिः। एवं सर्वेषु देहेषु, भगवान् विष्णुः, भूतयोः कारणः, सृष्टि-स्थिति-प्रलयं करोति। हे मैत्रेय, विष्णोः सृष्टि-स्थिति-विनाशशक्तयः, सर्वे देहिनां मध्ये, युगान्युगं, अहर्निशं, प्रवर्तन्ते।