यथा केवलस्य गन्धस्य संनिकर्षमात्रेण मनसः स्पन्दनं जायते, न तु मनः कर्ता भवति, तथा परमेश्वरः अपि तस्यैव प्रकारः। स एव, हे ब्राह्मण, सम्प्रेरकः च सम्प्रेर्यश्च, परमपुरुषः, संकोचविकासरूपेण प्रधाने अपि स्थितिं करोति। सः विष्णुः, सर्वाधिपतिः, ब्रह्मादिरूपविस्तारसूक्ष्मभावैः अपि प्रकटितो भवति। ततः, हे मुनिवर, क्षेत्रज्ञस्य अधिष्ठानेन गुणानां सम्यगवस्थायाम् सृष्टिकाले गुणभेदः उत्पद्यते, द्विजोत्तम। प्रधातत्त्वात् महत्तत्त्वं समुत्पन्नम्, यत् तद् आवृत्य स्थितम्; महत्तत्त्वं त्रिविधं—सात्त्विकं, राजसं, तामसं च। महत्तत्त्वं प्रधानेन समं बीजवत् आवृतं त्रिविधं दृश्यते—वैकारिकं (सात्त्विकम्), तैजसं (राजसम्), भूतातिकं (तामसम्) च। तस्मात् महतः त्रिविधम् अहङ्कारतत्त्वम् उत्पन्नम्, यः पंचभूतानां इन्द्रियाणां च कारणम्, महद्वत् प्रधानेन आवृतं, तथैव अहङ्कारः अपि महता आवृतः। तत्र भूतातिकः विकारं प्राप्य शब्दतन्मात्रं ससर्ज; तस्मात् शब्दात् आकाशः, शब्दधर्मा, सृष्टः। भूतातिकः शब्दतनमात्रम् आकाशं च आवृत्य स्थितः; आकाशः विकारं प्राप्य स्पर्शतनमात्रं ससर्ज। तस्मात् स्पर्शात् बलवान् वायुः उत्पन्नः, स्पर्शधर्मा इति कथ्यते; आकाशः केवलं शब्दगुणः सन् स्पर्शतनमात्रेण आवृतः। वायुः विकारं प्राप्य रूपतनमात्रं ससर्ज; तस्मात् वायोः तेजः (अग्निः), रूपधर्मा, उत्पन्नः। वायुः केवलं स्पर्शगुणः सन् रूपतनमात्रेण आवृतः; तेजः विकारं प्राप्य रसनतनमात्रं ससर्ज। तस्मात् आपः (जलम्) उत्पन्नम्, रसानां आश्रयः; आपः केवलं रसान्विता रूपमात्रेण आवृताः। आपः विकारं प्राप्य गन्धतनमात्रं ससर्ज; तासां संघातात् गन्धः तासां धर्म इति ज्ञायते। प्रत्येकस्मिन् तदनुकूलं तनमात्रं स्थितम्; एवं तेषां सूक्ष्मता विज्ञायते। तानि सूक्ष्मभूतानि अव्यक्तानि; अव्यक्तत्वात् तानि एवमुक्तानि। तानि न शान्तानि, न उग्राणि, न मोहितानि; एतानि अव्यक्तानि तमसा अज्ञानात् उत्पन्नानि। वैकारिकाः देवाः दशेन्द्रियाणि उच्यन्ते, तैजसात् जातानि; एकादशं मनः अपि वैकारिकदेवेषु गण्यते। त्वच्, चक्षुः, घ्राणम्, जिह्वा, श्रोत्रम्—इमे पञ्च, हे द्विज, बुद्धिसंयुक्ताः, शब्दाद्यर्थग्रहणाय। गुदम्, उपस्थः, हस्तः, पादः, वाक्—इमे पञ्च, हे मैत्रेय, विहरणं, सृष्टिः, गमनम्, अभिव्यक्तिः, कर्म च तेषां कार्यम्। आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च, हे ब्रह्मन्, स्वस्वगुणैः युक्ताः, परस्परानुगुण्येन, उत्तरउत्तरं पूर्वगुणान् अपि धारयन्ति। शान्त, उग्र, मोहित—एवमेतानि भेदतः स्मृतानि। तानि विविधशक्तित्वात्, पृथक् स्वभावात्, एकत्र न मिलित्वा, न सृष्टिं कर्तुं न च कार्यं साधयितुं शक्नुवन्ति। परस्परसंयोगेन, अन्योन्याश्रयत्वेन, एकरूपसमष्टिं प्राप्तानि। पुरुषस्य सन्निधानेन, प्रधानेन चानुग्रहेण, महत्तत्त्वादीनि भेदेनाण्डं सृजन्ति। कालान्तरात्, तत् जलबिन्दुवत् वर्धितम्; तत्त्वैः समुत्पन्नं महदण्डम्, यत् महाजलेषु स्थितम्, विष्णोः परमं पदं, ब्रह्मरूपेण। तत्राव्यक्तं रूपं विद्यते, व्यक्तरूपं च जगत्पतिः; विष्णुः स्वयं ब्रह्मरूपेण तत्र स्थितः। मेरुः तस्य योनिः जातः, पर्वतानि तस्य कलिलानि, सागराः तस्याम्बुक्षीरम्। तस्मिन्नण्डे पर्वतद्वीपसागरदीप्यमानलोकसंयुक्ते, हे मुनिवर, देवाः, दानवाः, मनुष्याः च उत्पन्नाः। बहिः जलैः, अग्निना, वायुनाऽऽकाशेन च, दशगुणैः तत्त्वैः च आवृतम्, महाभूतैः अण्डमिदं परितः स्थितम्। ब्रह्मा महता सह सर्वैश्च अव्यक्तेन आवृतः, अयमण्डः सप्तभिः स्वाभाविकैः आच्छादितः, यथा नारिकेलबीजं तस्यावरणैः। तत्र हरिः, विश्वेश्वरः, रजोगुणानन्दनः, ब्रह्मरूपेण सन् सृष्टिं करोति। सृष्ट्वा, यावत् कल्पपर्यन्तं, तावत् प्रपालयति, स साक्षात् विष्णुः, सात्त्विकशक्तिधरः, अप्रमेयबलः। कल्पान्ते, तिमिरसमये, जनार्दनः रुद्ररूपं धारयन्, हे मैत्रेय, समस्तभूतानि भीषणरूपेण ग्रसति। सर्वेभ्यः भूतगणात्, जगति एकस्मिन्समुद्रे सति, सः परमेशः अनन्तशय्यायाम् उपविशति। तस्य जागरणे पुनः सृष्टिं करोति, ब्रह्मरूपेण। स एव जनार्दनः ब्रह्मा, विष्णुः, शिव इति त्रिरूपेण प्रसिद्धः, सृष्टिस्थितिसंहारकारित्वात्। सः स्वयमेव स्रष्टा सन् आत्मानं सृजति; विष्णुरूपेण रक्षति; अन्ते संहरन् स्वयमेव संहारकर्ता च अधिपः। पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः, सर्वेन्द्रियाणि, अन्तःकरणानि च—एषः विश्वः पुरुषरूपेण एतेभ्यः एव निर्मितः। स एव सर्वभूतानां अन्तरात्मा, अव्ययः, विश्वरूपधारी; सृष्ट्यादिकं तस्मिन्नेव स्थितम्, तस्यैव कार्यरूपेण।