रात्रौ तु, हे ब्राह्मण, लोकस्य स्रष्टा केशवः सर्वेषां गृहेषु विश्वरूपधारणं कृत्वा निवसति स्म। ततः पराशरः उवाच—रुक्मिण्याः पुत्राः प्रद्युम्नादयः हरिणः, सत्यम्भायाः भानुर्भैमरिकश्च जातौ। रोहिण्याः दीप्तितम्रपक्षादयः हरिपुत्राः, जाम्बवत्याः साम्बप्रमुखाः वीराः पुत्राः। नागजित्याः भद्रविन्दादयः शक्तिमन्तः पुत्राः, शैव्यायाः संग्रामजित्प्रभृतयः पुत्राः। माध्र्याः गात्रवान्वृकादेवप्रमुखाः पुत्राः, लक्ष्मण्याः पुत्राः, कालिन्द्याः श्रुतप्रमुखाः पुत्राः। अन्यासु पत्नीसु अपि सुदर्शनधारी श्रीकृष्णः अष्ट्युत्साहस्राणि एकशतानि पुत्रान् उत्पादितवान्। तेषु सर्वेषु रुक्मिण्याः पुत्रः प्रद्युम्नः प्रमुखः, तस्मात् अनिरुद्धः, तस्मात् वज्रः जातः। अनिरुद्धः युद्धे महाबलवान् बाणस्य पुत्र्यां उषायां विवाहं कृतवान्। तत्र हरि-शङ्करयोः महान् घोरः संग्रामः अभवत्, यत्र बाणस्य सहस्रबाहवः सुदर्शनधारीनाः छिन्नाः। मैत्रेयः पृष्टवान्—कथं हरेः कृष्णस्य च स्त्रीहेतोः युद्धमभवत्? कथं च हरिः बाणस्य बाहून् विनाशितवान्? एतत् सर्वं विस्तरेण कथयितुमर्हसि, हरिकथायाः श्रवणे महती जिज्ञासा मम जाताऽस्ति। पराशरः उवाच—बाणस्य पुत्री उषा, शम्भुना सह पार्वत्याः क्रीडाम् दृष्ट्वा, तादृशं सहचरं प्राप्तुम् आकाङ्क्षाम् अभिलषितवती। तदा गौरी सर्वहृदयविद् तां दिव्यां कन्यां उवाच—“एतादृशं तीव्रं कामं पर्याप्तम्; त्वं अपि पतिसुखं लप्स्यसे।” इत्युक्ते सा चिन्तयामास—“कदा एतद्भविष्यति? कः मे पतिः?” पुनः पार्वती उवाच—“शुक्लपक्षे वैशाखस्य द्वादशीदिने स्वप्ने यः तव समीपं आगमिष्यति, स एव तव पतिः भविष्यति, हे राजकुमारी।” तस्मिन्नेव दिने, देवीवचनानुसारं, स्वप्ने तस्याः एकः पुरुषः आगतः, तया तस्मिन् प्रेमातिरेकः जातः। जागरिता तं न दृष्ट्वा, उत्सुकत्वेन निर्लज्जा सा स्वसख्यै उवाच—“क्व सः गतः?” बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डः, तस्याः पुत्री चित्रलेशा तस्याः सखी आसीत्; सा पृष्टवती—“कं त्वं भाषसे?” लज्जया आक्रान्ता उषा न उक्तवती, चित्रलेशा तु विश्वासं प्राप्त्वा सर्वं ज्ञातवती। ततः उषा पूर्ववर्णितं वचनं तस्यै उक्तवती—“यद् देवी उक्तवती, तस्य आगमनं साधयतु।” चित्रलेशा तस्यै वस्त्रे देवतान्, दानवान्, गन्धर्वान्, मानवांश्च दर्शयामास। गन्धर्वान्, नागान्, देवदानवान् त्यक्त्वा, मानवेषु अन्धकवृष्णिषु दृष्टिं स्थापयामास। कृष्णं रामं च दृष्ट्वा, सा लज्जया दृष्टिं न्यक्कृत्य अन्यत्र अपि अपसृत्य निरीक्ष्यति स्म। प्रद्युम्नस्य प्रियः पुत्रः तां दृष्ट्वा, तस्याः नेत्रे प्रेमातिरेण विकसिते, लज्जा अपि विनष्टा। सापि उवाच—“एषः, एषः” इति, योगेन मनः संस्थाप्य, सखीमाश्वास्य द्रुतं द्वारवतीं गतवती। अन्यत्र, सुदर्शनधारी महान् चौरः मानवस्वरूपं धृत्वा, इन्द्रं सर्वदेवान् क्रीडायां सहजं विजितवान्। स अन्यं कर्म अकरोत्, यज्ञकर्तृणां दिव्यकर्माणि विघ्नितवान्। तत् श्रुत्वा पराशरः उवाच—हे श्रेष्ठमुने, कृष्णस्य मानवरूपे वाराणसीं कथं दग्धा इति शृणु। पौण्ड्रकवासुदेवः, अज्ञानवशात्, जनैः प्रेरितः, आत्मानं साक्षात् वासुदेवमिति मन्यते स्म। स चिन्तयामास—“अहं वासुदेवः भूमौ अवतरितः,” स्मृतिभ्रष्टः स विष्णोः सर्वलक्षणानि धृत्वा। स कृष्टाय महात्मने दूतं प्रेषितवान्, याचमानः यद् कृष्णः सुदर्शनादिलक्षणानि तथा नाम च त्यजेत्। “मूढ, वासुदेवस्य यानि चिह्नानि तानि त्यज, जीवितरक्षणार्थम्; ततः मम शरणं गच्छ।” इत्युक्त्वा जनार्दनः दूतं हास्य कृत्वा उवाच—“स्वं सुदर्शनं अहं स्मरिष्यामि रक्षिष्यामि च।” दूतं प्रति उवाच—“पौण्ड्रकाय मम वचनानि निवेदय—त्वदीयं मिथ्यावादं ज्ञात्वा, यथोचितं कुरु। अहं तव नगरे स्वलक्षणानि धृत्वा आगमिष्यामि, सुदर्शनं च तव उपरि क्षिपिष्यामि। यद् आगमनं त्वया आज्ञापितं, तत् श्वः शीघ्रं करिष्यामि। तव शरणं आगत्य, हे राजन्, यथा पुनः मम भयम् न स्यात्, तथा करिष्यामि।” दूतः श्रुत्वा गत्वा, हरिः तं विषयं स्मृत्वा, गरुडं आरोह्य, तस्य नगरे शीघ्रं गतवान्। केशवस्य आगमनायोगं ज्ञात्वा, वाराणस्य राजा सर्वसेनया सहितः रणभूमिं अगच्छत्। ततः पौण्ड्रकवासुदेवः, विशालबलसमेतः, वाराणस्य राजसेनया सहितः, केशवस्य समीपं युध्यितुं अग्रसरः।