श्रीपाराशरः उवाच— भगवान् नारायणस्वरूपः ब्रह्मा, सृष्टिकर्ता, प्रजापतिपतिः, यथाक्रमं प्रजाः ससर्ज, तस्य कथा शृणु। गतकल्पस्य समाप्तौ, रात्रौ अतीतायाम्, ब्रह्मा सत्त्वगुणसमन्वितः प्रबुद्धः अभवत्, जगत् शून्यम् अपश्यत्। स ब्रह्मा, यस्य स्वरूपं परमं, अगम्यं, परमातीतं च, स एव नारायणः, सर्वस्य आदिः, सर्वकारणभूतः, तस्य रूपं धारयति। अत्र नारायणस्य स्तुतिः श्लोकतया गीयते— ब्रह्मरूपधारी स देवः जगतः उत्पत्तिलयकारणम्। आपः ‘नाराः’ इति कथ्यन्ते, ताः एव ‘नरस्य अपत्यम्’ इति निगद्यन्ते; तासां निवासः पूर्वं तस्मिन् आसीत्, अतः सः ‘नारायणः’ इति स्मृतः। जगति एकस्मिन्नेव सागरे जातं, पृथिवीं जलान्तर्गतां विज्ञाय, प्रजापतिपतिः तां उद्धर्तुम् उपायं चिन्तयामास। पूर्वकल्पेषु यथा, मत्स्यकूर्मादिरूपाणि धारयामास, एवं सः पुनः वराहरूपं धारयामास। प्रजापतिपतिः, सर्वात्मा, परमात्मा, वेदयज्ञमयतनुं जगद्धारणाय धारयामास। जनलोकवासी सिद्धैः सनकादिभिः स्तुतः, पृथिवीं धारयन्, सर्वधारः, जलानि प्रविष्टवान्। तं तत्र दृष्ट्वा, अधोऽधस्तात् पातालात् समुत्थिता, देवी पृथिवी, भक्तिप्रणता, तं भक्तिपूर्वकं स्तुतवती। सा उवाच— “नमस्ते कमलनयन, शङ्खचक्रगदाधर! त्वत्तः पूर्वं उत्पन्ना अहं, अद्य मामिह उद्धर। त्वया पूर्वं उद्धृता अहं जनार्दन, त्वत्तो निर्मिता च; यथा खं चान्ये च भूतानि त्वत्तः एव उत्पन्नानि। नमस्ते परमात्मन्, सर्वभूतात्मन्; अव्यक्तप्रधानाय, कालरूपाय ते नमः। त्वं सर्वभूतानां स्रष्टा, त्वं तेषां रक्षिता, त्वं संहरणकारणम्; सृष्ट्यादिकर्मसु ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपाणि धारयसि। सर्वे सृष्टे एकस्मिन्नेव सागरे लीनम्, त्वया एव निगीर्णम्; तदा त्वं केवलं मुनिभिः चिन्त्यसे, हे गोविन्द। न त्वदीयं परं तत्त्वं कश्चन जानाति; अवतारेषु ये रूपाणि धारयसि, तानि दिवौकसाम् अर्चनीयानि। मोक्षमिच्छन्तः त्वां परं ब्रह्मोपासते; वासुदेवं विना कः मोक्षं लभेत? यन्मनसा ग्राह्यं, यदिन्द्रियैर्गम्यम्, यद्बुद्ध्या निर्णेयम्—तत्सर्वं तव रूपम्। त्वया अहं व्याप्या, त्वया धारिता, त्वया सृष्टा, त्वयि स्थितास्मि; अतः मां माधवीति लोकाः कथयन्ति। जयः ते सर्वविद्यात्मक, स्थूलसूक्ष्मस्वरूप, अव्यय, अनन्त, अव्यक्तव्यक्त, प्रभो! जयः ते सर्वात्मन्, निर्गुणसगुण, विश्वेश, यज्ञेश, निष्पाप! त्वं यज्ञः, त्वं वषट्कारः, त्वं ओंकारः, त्वं वह्नयः। त्वं वेदाः, वेदाङ्गानि, यज्ञपुरुषः, हे हरि; सूर्यादिग्रहतारानक्षत्राणि, जगच्च त्वमेव। हे पुरुषोत्तम, साकारनिराकार, दृश्यादृश्य; यदुक्तं मया, यदनुक्तं च, तस्मै, तुभ्यं, नमो नमः, पुनः पुनरनुत्तमं नमः।” एवं पृथिव्या स्तुतः, भूमिधरः भगवान्, सामघोषनिनादवत् गंभीरं निनादं कृत्वा, तेजस्वी, गर्जितवान्। ततः महावराहः, पूर्णविकसितकमलनयनः, निजदंष्ट्रया पृथिवीं उद्धृत्य, पातालात् समुत्थितः, नीलोत्पलपत्रसंवृतमहेन्द्रनीलमिव विभ्राजमानः। तस्य वदनात् निष्पतितवातेन जलानि विक्षिप्तानि, जनलोकाश्रितान् दिव्यर्षीं सनन्दनादीन् स्फुटं प्रक्षालयन्, तान् सर्वपापैः विमुक्तवान्। तस्य पादाग्रैः पातालतलजलानि मथ्यमानानि निरन्तरध्वनिं जनयन्ति; तस्य श्वासैः जलानि सर्वदिशः विक्षिप्तानि; तत्र सिद्धयोगिनः सञ्चरन्ति। वराहोत्तमस्योर्ध्वं समुत्थानसमये, जलैः स्निग्धं वपुः वेदमयम् आस्थाय, पृथिवीं धारयन्, रोममध्यवर्तिषु मुनयः तम् अर्चयामासुः। ये योगिनः जनलोके, तेषां मनांसि हृष्टानि, स्तुतिपूर्वकं, सनन्दनादिभिः सहिताः, भूमिभृतं दृढोन्नतदृष्टिं शिरसि प्रणम्य स्तुवन्ति। “हे परमेश, केशव, विजयपतिपते, गदाशङ्खखड्गचक्रधारिन्! त्वमेव सृष्टिसंहारपालनकारणम्; त्वं परमेश्वरः, तव पादयोः परं नास्ति। तव पादे वेदाः, दंष्ट्राः यूपाः, दन्ताः क्रियाः, वक्त्रं वेदिः; त्वं वह्निजिह्वः, रोमाणि कुशाः—त्वमेव यज्ञमूर्तिः। तव नेत्रे अहोरात्रे, हे महात्मन्; शिरः परं ब्रह्म, सर्वाश्रयः; केशपाशः ऋचः, नासिका सर्वहोमः। तव शुण्डा स्रुच्, वाणी सामस्वरः, वपुः पूर्ववेदिः, सर्वयज्ञसम्बन्धः; धर्मदानश्रवणं त्वमेव, नित्यात्मन्, भगवन्, कृपां कुरु। यः पृथिवीं पदा निहन्ति, सः आद्यः, अव्ययः विश्वरूपः; तम् एव वयं परमेश्वरं विद्मः, कृपां कुरु, त्वं ह्युत्तमाधमाधिपः। तव दंष्ट्राग्रस्थितं पृथिवीं, नीलोत्पलात् कर्दमादुद्धृतां पत्रिकामिव, बिभ्रतीव दृश्यते। स्वर्गभूम्योः मध्ये, अनन्तपरिमाणे, तवैव रूपेण व्याप्यते; तव तेजसा विश्वं पूर्यते—सर्वहिताय सदा भूयाः। त्वमेव परं तत्त्वम्, विश्वेश; त्वदन्यन्नास्ति; तवैव महिम्ना चराचरं विश्वं व्याप्यते। यत् किंचिदत्र दृश्यते, तत्ते ज्ञानरूपमेव; परन्तु ये मोहिता, जगत् पृथग्वद् दृश्यन्ते। ये मूढाः, सर्वं भौतिकं पश्यन्ति, वस्तुमात्रं मन्यन्ते, ते मोहसिन्धौ पतन्ति। ये तु विज्ञानविदः, शुद्धचित्ताः, ते सर्वं ज्ञानमयं पश्यन्ति, तव रूपं, हे परमेश्वर, अनुभवन्ति।” इति।