अविनाशी तत्, अन्याधाररहितम्, अनन्तमित्यम्, अजम्, नित्यं च अस्ति; तत् शाब्दस्पर्शरहितम्, रूपादिगुणान्निरपेक्षम्। तथापि तद् त्रिगुणयुक्तम्, जगदाद्युत्पत्तिस्थानम्, अनाद्यनुत्पत्त्यनन्तम्; सृष्टिपूर्वे प्रलयपश्चात् तदेकमेव सर्वम् आसीत्। वेदविदो ब्रह्मविद्याप्रवर्तकाः च, यथार्थं तत्त्वं प्रधाने प्रधान्यं कथयन्ति। तत्र न दिनम्, न रात्रिः, न व्योम, न पृथिवी, न आत्मा, न प्रकाशः, न किञ्चन; केवलं आद्यं ब्रह्मैव, यः इन्द्रियैः मनसा च अगम्यः, तत्र आसीत्। ततः, हे मुनि, विष्णोः सत्यमूर्तेः परे द्वे रूपे स्तः—प्रधाना च पुरुषः। यदा एते पृथक् शुद्धौ स्थितौ, तदा अन्यः रूपः, कालाख्यः, उद्भवति, द्विजश्रेष्ठ। यत् प्रलयान्ते प्रकृतौ प्रकाशमानं तिष्ठति, तद् प्राकृतं अवस्थां विद्वांसः संज्ञापयन्ति, यतः तद् प्रत्येकं कल्पे तिष्ठति। भगवाँस कालः अनादिः अनन्तः च अस्ति, द्विजश्रेष्ठ; तस्मात् सृष्टिस्थितिप्रलयाः अनवरतम्। यदा गुणाः समत्वे स्थिताः, जीवः पृथक् अस्ति, तदा, हे मैत्रेय, विष्णोः कालरूपः विकारं गच्छति। तदा परमात्मा, विश्वस्य सारः, सर्वव्यापी, सर्वभूताधिपः, सर्वात्मा, परमेश्वरः, दीप्तं ब्रह्म भवति। हरिः, स्वेच्छया, प्रधाने च पुरुषे च, क्षरे च अक्षरे च, प्रविष्टः, सृष्टिकाले तौ उद्बोधयति। यथा गन्धस्य सन्निधाने विकारः जायते, मनः तत्र कर्ता न भवति, तथा परमेश्वरः। स एव, हे ब्राह्मण, उद्बोधयिता च उद्बोध्यः च, परमपुरुषः; संकोचविकासाभ्यां, प्रधाने अपि तिष्ठति। विस्तारसूक्ष्मरूपेण, ब्रह्मरूपादिभिः, विष्णुः, सर्वेश्वरः, प्रकटः भवति। ततः, हे मुनि, गुणसमान्ये, क्षेत्रज्ञस्य अधिष्ठाने, सृष्टिकाले गुणविभागः उद्भवति, द्विजश्रेष्ठ। प्रधानेन महत्त्वं उत्पन्नम्, यत् तद् आवृतम्; महत् त्रिविधम्—सात्त्विकम्, राजसिकम्, तामसिकम्। महत्, प्रधानेन समम्, बीजवत् आवृतम्, त्रिविधम्—वैकारिकम् (सात्त्विकम्), तैजसः (राजसिकः), भूतादिः (तामसिकः)। महतः त्रिविधः अहंकारः उत्पन्नः, यः भूतेंद्रियकारणम्, मुनिश्रेष्ठ, गुणत्रयाद्; यथा महत् प्रधानेन आवृतम्, तथा अहंकारः महता आवृतः। ततः भूतादिः विकारं गत्वा, शाब्दतन्मात्रं उत्पन्नम्; तस्मात् शाब्दात् आकाशः, शब्दगुणः, सृष्टः। भूतादिः शाब्दतन्मात्रम् आकाशम् च आवृतवान्; तदा आकाशः विकारं गत्वा, स्पर्शतन्मात्रं उत्पन्नम्। तस्मात्, शक्तिमान् वायुः उत्पन्नः, यः स्पर्शगुणः; आकाशः केवलं शब्दगुणः, स्पर्शतन्मात्रेण आवृतः। वायुः विकारं गत्वा, रूपतन्मात्रं उत्पन्नम्; वायोः तेजः (ज्योतिः) उत्पन्नम्, यः रूपगुणः। वायुः केवलं स्पर्शगुणः, रूपतन्मात्रेण आवृतः; तेजः विकारं गत्वा, रसतन्मात्रं उत्पन्नम्। तस्मात् आपः (जलम्) उत्पन्नम्, यः रसधारः; आपः केवलं रसगुणः, रूपेण आवृतः। आपः विकारं गत्वा, गन्धतन्मात्रं उत्पन्नम्; तासां संयोगात् गन्धः गुणः अभिहितः। सर्वेषु तन्मात्रं तद् तद् अस्ति; तस्मात् सूक्ष्मता ज्ञायते। तन्मात्राणि अव्यक्तानि; तद् अभेदात् तानि तन्मात्राणि कथ्यन्ते। न तानि शान्तानि, न उग्राणि, न मोहितानि; अव्यक्तानि तन्मात्राणि अज्ञानतमःसम्भूतानि। वैकारिकाः देवाः दशेन्द्रियाणि, तेजसः उत्पन्नानि, कथ्यन्ते; एकादशः मनः अपि वैकारिकदेवेषु गणितम्। त्वचा, नेत्र, घ्राण, जिह्वा, कर्णः इति पंच, द्विजश्रेष्ठ; बुद्धिसंयुक्तानि, शब्दाद्यर्थग्रहणाय। गुदः, उपस्थः, हस्तः, पादः, वाक्, मैत्रेय, पंच; तेषां कर्म—मलोत्सर्गः, सृष्टिः, गमनम्, अभिव्यक्तिः, क्रिया च। आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी, ब्रह्मन्, तेषां तद् तद् गुणैः संयुक्तम्; प्रत्येकम्, पूर्वगुणान् अनुवर्तते। शान्तम्, उग्रं, मोहितम्—एषः भेदः; स्मृत्याः तानि ज्ञायन्ते। शक्तिवैविध्येन, स्वभावभेदेन, संयोगाभावेन, तानि जीवसृष्टिं कर्तुं न शक्नुः। परस्परं संयोगेन, परस्पराश्रयणेन, एकीभावं प्राप्तवन्ति, एकसंघातविशिष्टम्। पुरुषस्य सन्निधाने, प्रधानेन अनुग्रहेण, महतादि विभागाः ब्रह्माण्डं उत्पादयन्ति। कालक्रमेण तद् वर्धितम्, जलबिन्दुवत्; पंचभूतैः महाब्रह्माण्डम् उत्पन्नम्, महाजले स्थितम्, विष्णोः ब्रह्मरूपस्य परमधाम। तत्र अव्यक्तरूपं अस्ति, व्यक्तरूपं लोकनाथः; विष्णुः ब्रह्मरूपेण तत्र तिष्ठति। मेरुः तस्य गर्भः, पर्वताः आवरणम्, समुद्राः तस्य गर्भजलम्। पर्वतद्वीपसमुद्रप्रभासुमण्डलैः, मुनिश्रेष्ठ, तस्मिन्नेव अण्डे, देवाः, दानवाः, मनुष्याः उत्पन्नाः। बहिः जलैः, अग्निना, वायुनाः, आकाशेन, तद् तद् दशगुणैः, महाभूतैः अण्डं आवृतम्।