रुक्मिणी, शुद्धा और दोषरहित, स्नेहपूर्ण भावनया अश्रुपूर्ण नेत्रैः सन्तप्त हृदयेन कृष्णस्य समीपं गत्वा अवदत्— "एष मे पुत्रः, भाग्यशाली, यौवनस्य उत्कर्षे स्थितः। यदि मम पुत्रः प्रद्युम्नः अस्मिन यौवनकाले जीवति, तदा अहं धन्याः, त्वया भूषिता, हे युवक। अथवा, यथा मम स्नेहः गम्भीरः तथा तव रूपं मम सदृशं दृश्यते, तेन स्पष्टं, प्रियः, त्वं हरिपुत्रः असि।" एतस्मिन काले नारदः कृष्णेन सह आगच्छत्, हर्षपूर्णः रुक्मिण्याः अन्तरगृहे विचरन्त्याः समीपे समागतः। स सस्मितं रुक्मिण्यां प्रीत्या अवदत्— "हे सुन्दरभ्रुवे, एष तव पुत्रः, शम्बरं हत्वा पुनः आगतः; स बाल्ये तव प्रसूति गृहेन्यः अपहृतः आसीत्। एषा मायावती तव पुत्रस्य धर्मपत्नी, सा न शम्बरस्य पत्नी; तस्य कारणं शृणु।" "यदा मनमथः विनष्टः, तदा एषा, यस्य पुनर्जन्मस्य हेतुः आसीत्, मायारूपेण शम्बरं मोहितवती। रमणीयेषु सुखेषु, एषा मोहिनी रूपं असुराय प्रकाशयामास; एषा मदविलोचनाः स्त्री। तव पुत्रः कामस्य अवतारः, एषा रति तस्य प्रियः; न संशयः, एषा तेजस्विनी तव पुत्रवधू।" ततः रुक्मिणी, हर्षपूर्णा, केशवः अपि, समस्तनगरं च, "साधु! साधु!" इति उच्चैः अभ्यनन्दन्। रुक्मिण्याः पुत्रसंयोगं दृष्ट्वा, द्वारकायाः जनाः विस्मिताः अभवन्। रुक्मिण्याः पुत्राः—चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेवः, वीरः सुसेणः, चारुगुप्तः, अन्यः भद्रचारुः। रुक्मिण्याः अन्ये पुत्राः—चारुविन्दः, सुचारुः, चारुः, वीरः चारुवर्यः, एक कन्या चारुमती। कृष्णस्य अन्याः विख्याताः पत्न्यः—कालिन्दी, मित्रविन्दा, नाग्नजित्पुत्री सत्याः, अन्याः च। देव्या जाम्बवती, रूपपरिवर्तिनी रोहिणी, मद्रराजकन्या, सुशीला, शिलाभन्दना च। सत्यभामा, सत्राजितस्य कन्या, लक्ष्मणा सुन्दरस्मिता, तथा षोडशसहस्र अन्याः पत्न्यः चक्रधरस्य। प्रद्युम्नः, महाप्रतापी, स्वयम्वरे स्थितां रुक्मेः कन्यां धर्मपत्नीं रूपेण स्वीकृतवान्; तस्य पुत्रः हरिसंभावः जातः। तस्य पुत्रः अनिरुद्धः, अतिबलवान्, शत्रुनिग्राही, वीर्यसागरः अभवत्। केशवः तस्यै रुक्मेः पौत्रीं वधूं याचितवान्; रुक्मी सौरिणा स्पर्धां कृत्वा, तां तस्य पुत्रपौत्राय दत्तवान्। तस्य विवाहे रामः अन्ये यादवाः, हरिः च, रुक्मेः नगरं भोजकटं गच्छन्ति स्म। प्रद्युम्नस्य विवाहे समाप्ते, कलिंगाधिपः अन्ये राज्ञः रुक्मिं प्रति इत्युक्तवन्तः— "हलायुधः अक्षक्रीडायां अकुशलः, तस्य तत्र मोहः; तस्मात् वयं तं महाक्रीडायां पराजयेम।" रुक्मी, बलसम्पन्नः, तद्वचनं स्वीकृतवान्; ततः रामेन सह सभायां अक्षक्रीडां आरब्धवान्। प्रथमविषये, बलः रुक्मिना सह सहस्रं सुवर्णं पराजितः; द्वितीयविषये, पुनः रुक्मी सहस्रं विजितवान्। तृतीयविषये, दशसहस्रं सुवर्णं, बलभद्रः विजितवान्, रुक्मी अक्षक्रीडायां श्रेष्ठः अपि। ततः, हे ब्राह्मण, मूढः कलिंगराजः हास्यं कृत्वा दन्तान् प्रकाशयन्, रुक्मी मदान्धः वदति स्म— "अयं बलदेवः, अक्षक्रीडायां कुशलः अपि, मया पराजितः; अक्षेषु अहं श्रेष्ठः इति स मत्तः।" कलिंगराजस्य दन्तान् प्रकाशयन्तं हास्यं दृष्ट्वा, रुक्मेः कटु वचनं श्रुत्वा, हलायुधः क्रुद्धः अभवत्। रुक्मी अक्षाणि गृहित्वा, तान् भूमौ क्षिप्तवान्। बलदेवः तं पराजितवान्, उच्चैः घोषयन्— "अहं विजितः!" रुक्मी प्रत्युत्तरं दत्वा— "नाहं विजितः, अहमेव विजितः!" इति बलं विरोधयन्। "एषा स्पर्धा त्वया घोषितः, सत्यम्; किन्तु मम अनुमतिः नासीत्; यदि त्वं एवं विजितः, तर्हि अहं कatham न विजितः?" इति रुक्मी उक्तवान्। तदा आकाशे गम्भीरः शब्दः श्रुतः, यस्य प्रभावेन बलदेवस्य क्रोधः वर्धितः। "बलः धर्मेण विजितवान्; रुक्मेः वचनं मिथ्या। न किञ्चिद् उक्त्वा अपि, कर्म सिद्ध्यति।" ततः बलदेवः, क्रोधात् रक्तनेत्रः, उत्तिष्ठन्, अतिबलवान्, रुक्मिं अक्षपाटेन प्रहारं कृत्वा हतान्। कलिंगराजं भयभीतं आलिङ्ग्य, बलः क्रुद्धः तस्य हास्यदन्तान् भग्नवान्। बलः क्रोधेन सुवर्णस्तम्भं गृहित्वा, अन्यान् तत्र स्थितान् राज्ञः अपि प्रहारं कृतवान्। ततः, हे द्विज, समस्तराजसभा, बलदेवस्य क्रोधात् भयभीता, आर्तस्वरेण पलायिता। रुक्मी बलदेवेन हतः इति श्रुत्वा, मधुसूदनः, रुक्मिण्याः च बलदेवस्य भीत्याः कारणात्, मौनं धारणं कृतवान्, हे मैत्रेय। कृष्णः द्वारावत्यां स्थितः, तदा इन्द्रः, त्रैलोक्यनाथः, मदान्धेन ऐरावतः आरूढः, आगतः। द्वारकां प्रविश्य, हरिणा सह मिलित्वा, तदनन्तरं नारकासुरस्य दुष्कृत्यानि कथितवान्।