नारदेन तथा उपदिष्टा सा स्त्री तं बालकं सम्यक् पालयामास, यः बाल्य एव अतिविशिष्टया रूपलावण्यश्रीया तां मोहयामास। स च बालकः यौवनसौन्दर्याभूषणं प्राप्तः सति, गजगमना सा स्त्री तस्मिन्नेव कामेन परिपूर्णा अभवत्। तदा मायावती, प्रद्युम्ने प्रति अतिवेगेन काममोहिता, स्वसर्वमायाविद्याः तस्मै दत्तवती, तस्यैव सदा स्नेहदृष्ट्या पश्यन्ती। तस्यां तथा सक्तायाम्, कृष्णपुत्रः पद्मलोचनः ताम् उवाच—"मातरभावं परित्यज्य त्वया अन्यथा आचर्यते किम्?" सा तं प्रत्युवाच—"त्वं मम पुत्रो नासि, विष्णोः सुतः असि। एषः कालशम्बरः तव शत्रुः। त्वं समुद्रे क्षिप्तः मत्स्येन निगीर्णः मया च लब्धः। तव माता स्नेहपूर्णा सती अद्यापि त्वां स्मरन्ती रुदति।" एवं श्रुत्वा प्रद्युम्नः कोपेन संतप्तचित्तः शम्बरं युद्धाय समाह्वयत्, महाबलसम्पन्नश्च युद्धमकरोत्। तेन तस्य दानवस्य सर्वं सैन्यं विनाशितम्, सप्त मायाविकान् उपशम्य, अष्टमीं मायां प्रयुक्तवान्। तया मायया कालशम्बरं दानवं हत्वा, तया सह स्वपितुः गृहं प्रति प्रस्थितः। तत्र स प्रद्युम्नः मायावत्या सह अन्तःपुरे प्रविष्टः, कृष्णस्य योषितः तं दृष्ट्वा कृष्णसंकल्पसमन्विताः अभवन्। रुक्मिणी तु निष्कलुषा स्नेहविह्वला अश्रुपूर्णलोचना स्नेहपूर्वम् अवदत्—"मम अयं पुत्रः पुण्यश्लाघ्यः यौवनसमये स्थितः। यदि मम प्रद्युम्नः पुत्रः जीवति, तर्हि अहं सौभाग्यवती, त्वया च शोभिता अस्मि, हे युवन्। अथवा, मम अनुरागो यथा गम्भीरः, तव च रूपं मम सदृशम्, नूनम्, त्वं हरिपुत्रः एव।" एतस्मिन्नन्तरे नारदः श्रीकृष्णेन सह आगत्य, हर्षितः रुक्मिणीं अन्तःपुरे सञ्चरन्तीं प्रोवाच—"सौम्ये, अयं तव पुत्रः, यो शम्बरं हत्वा प्रत्यागतः; स बाल्य एव तव सुतिका-गृहात् नीतः। एषा च मायावती तव पुत्रस्य धर्मपत्नी, न तु शम्बरस्य भार्या। तस्य हेतुम् शृणु। यदा मन्युः कामदेवं विनाशितवान्, तदा एषा रतिः तस्य पुनर्जन्मार्थं मायारूपेण शंबरं मोहितवती। भोगेषु च सौम्यरूपं तस्मै दानवाय प्रकाश्य, एषा मदनलोचना तस्यैव रतिर्भार्या। तव पुत्रः कामावतारः, एषा च रतिः तस्य प्रिया। न संशयः, एषा तव स्नुषा शोभना।" एवं श्रुत्वा रुक्मिणी हर्षसमाकुला अभवत्, केशवोऽपि तथा, सर्वं च नगरं 'साधु साधु' इति शब्दं कृतवद्। दीर्घकालात् पुत्रसंयोगं दृष्ट्वा द्वारकावासिनः सर्वे विस्मयेन समन्विताः अभवन्। ततः च—चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेवः बलवान्, सुषेणः, चारुगुप्तः, अपरः च, भद्रचारुः च। रुक्मिण्याः च पुत्राः जाताः—चारुविन्दः, सुचारुः, चारुः, महाबलः चारुवर्यः, पुत्री च चारुमती। कृष्णस्य अन्याः पत्न्यः अपि आसन्—कालिन्दी, मित्रविन्दा, नाग्नजितः कन्या सत्याः, अन्याश्च। तत्र देव्या जाम्बवती, रूपवती रोहिणी, मद्रराजकन्या, सुषीला, शिलाभन्दना च आसन्। सत्यभामा सत्राजितः कन्या, लक्ष्मणा सुहासिनी, तथा च चक्रपाणेः षोडशसहस्रं अन्याः पत्न्यः आसन्। प्रद्युम्नः महाबलः, रुक्मेः कन्यां स्वयम्वरे वरणीयां भार्यां चकार; सा तस्मै हरिसुतं पुत्रं प्रसूता। तस्याः अनिरुद्धः नाम पुत्रः जातः—महाबलः, महाप्रतापी, शत्रुं जयती, वीर्यसिन्धुः। तस्मै केशवः रुक्मेः पौत्रीं वव्रे; रुक्मिः सौरीणा सह स्पर्धमानः अपि, तां कन्यां पुत्र्याः पुत्राय दत्तवान्। तस्य विवाहे रामः अन्ये यादवाश्च हरीणा सह रुक्मेः नगरीं भोजकटां प्रापुर्, हे ब्राह्मण। महात्मनः प्रद्युम्नस्य विवाहे सम्पन्ने, कलिंगपतिं प्रधानं कृत्वा राजानः रुक्मिं प्रोचुः—"हलायुधः अक्षविद्यायाम् अशक्तः, तत्र चास्य दुर्बलता; किमर्थं न वयं तम् अनेन महता द्यूते पराजयेम?" रुक्मिः बलसम्पन्नः तद् राज्ञः उक्त्वा, रामेण सह सभायां द्यूतं स्थापयामास। प्रथमपणे बलेन रुक्मिणा सह सहस्रं सुवर्णमुद्राणां पराजितः; द्वितीयपणे अपि रुक्मिणा सह पुनः सहस्रं जितम्। ततः दशसहस्रं सुवर्णानि स्थाप्य, बलभद्रः विजयी अभवत्, रुक्मिः अपि श्रेष्ठः अक्षविद्यायाम्। ततः मूढः कलिंगराजः प्रहसन्, दन्तान् दर्शयन्, रुक्मिः मदोन्मत्तः वाक्यं प्रोवाच—"बलदेवः अक्षविद्यायाम् अपि मया पराजितः; स गर्वेण मोहितः स्वं स्वामित्वं अज्ञानात् मन्यते।" कलिंगराजं दन्तान् दर्शयन्तं, रुक्मिणः कटुवचनानि च श्रुत्वा, हलायुधः क्रुद्धः अभवत्। रुक्मिः अक्षानि गृहित्वा तानि क्षिप्तवान्। बलदेवः तम् पराजित्य, "मया विजयः प्रापितः!" इति उच्चैः प्रोवाच। रुक्मिः अपि प्रत्यवदत्—"नाहम् पराजितः, अहमेव विजयी!" इति बलेन विरुद्धवाक्यं चकार।