महर्षे, शृणु यथा शौर्यसम्पन्नः प्रद्युम्नः शम्बरासुरेण हृतः, तथा च यथा स तं महाबलिनं शम्बरं निजघान। पराशरः उवाच—षष्ठे दिवसे प्रद्युम्नस्य जन्मनोः, सः कालशम्बरः शिशुं सुतिकागृहात् अपहृत्य मनसा चिन्तयामास—“एषः मया हन्तव्यः।” तं शिशुं गृह्य कालशम्बरः तम् उग्रं लवणोदधिं, यत्र भीषणाः तिमिङ्गिलाः निवसन्ति, यत्र च तरङ्गाः भीमकर whirlpool-रचनां कुर्वन्ति, तत्र अपातयत्। तत्र पतन्तं शिशुं एकः मत्स्यः निगिल्य जगर्ह, तथापि तस्य उदरे, जठराग्निना दग्धे अपि, न सः मृतः अभवत्। सः मत्स्यः अन्यैः मत्स्यैः सह मीनपालैः गृहीतः, तेन च हतः, ततः सः महाअसुराय शम्बराय उपनतः। शम्बरस्य गृहे मायावती नाम स्त्री आसीत्, या सर्वरसोदर्याः प्रमुखा, निर्दोषा, पाकशालायाः व्यवस्थापिका। सा यदा तस्य मत्स्यस्य उदरं विदार्य, तदा तत्र सुषम्णं बालकं ददर्श—सः एव कामदेवस्य प्रथमाङ्कुरः, पूर्वं अनलदग्धः। आश्चर्येण पूर्णा सा चिन्तयामास—“कः अयम्? कथं च अस्य मत्स्यस्य उदरे प्राप्तः?” तस्मिन्नेव क्षणे तां तन्वीं नारदः संबोधितवान्। नारदः उवाच—“एषः कृष्णस्य पुत्रः, सुतिकागृहात् शम्बरासुरेण हृतः, यो लोकेषु सर्वसन्तानविनाशकः। सागरं छिन्नः, मत्स्येन निगीर्णः, त्वया च पाल्यते। सुश्रोणि, त्वं धैर्येण एनं बालकं पालय।” एवं नारदेन उपदिष्टा सा मायावती तं शिशुं पालयामास; स च बाल्ये एव अद्भुतरूपेण तां मोहयामास। हे विप्र, यदा सः यौवनमालङ्कृतः अभवत्, तदा गजगमना सा स्त्री तस्मिन् उद्दीप्तकामवशा बभूव। मायावती प्रद्युम्ने तीव्रकान्त्या मोहितचित्ता, सर्वाणि स्वमायाविद्यानि तस्मै समर्पयत्, तं केवलं पश्यन्ती। तस्यां अनुरक्तायां, कृष्णपुत्रः कमललोचनः ताम् उवाच—“किं त्वं मातृभावं परित्यज्य अन्यथा आचरसि?” सा तस्मै उक्तवती—“त्वं न मम पुत्रः, त्वं विष्णोः एव सुतः। अयं कालशम्बरः तव रिपुः। सागरं क्षिप्तः त्वं मत्स्येन निगीर्णः, मया च प्रापितः। तव जननी स्नेहयुक्ता अद्यापि रुदति।” एतत् श्रुत्वा प्रद्युम्नः शम्बरं युद्धाय आह्वयत्, कोपसमन्वितः, महाबलः युद्धमकरोत्। सः तस्य दानवस्य सर्वं सैन्यम् अपि विनाश्य, माधवः सप्त मायाः जित्वा अष्टमीं मायां प्रयोज्य, तेन मायया कालशम्बरं दानवं हत्वा, तया सह पितुः गृहम् अगच्छत्। यदा तं मायावत्याः सहान्तःपुरम् आगतम् अपश्यन्, तदा कृष्णस्य स्त्रियः कृष्णनिश्चयेन पूर्णाः अभवन्। शुद्धा निष्कलुषा च रुक्मिणी, स्निग्धभावपूरिता अश्रुपूर्णलोचना, स्नेहपूर्वं उवाच—“एषः मम पुत्रः, पुण्यवान्, यौवनमध्यम् अर्हति। यदि मम पुत्रः प्रद्युम्नः जीवति, तर्हि जननी धन्यैव, त्वया भूषिता, हे युवन्। अथवा, यथा मम स्नेहः गम्भीरः, तथा तव रूपं मम सदृशं, नूनं त्वं हरिपुत्रः।” तस्मिन्नेव क्षणे नारदः कृष्णेन सह आगत्य, रुक्मिणीं हर्षेण सम्बोधितवान्—“सुश्रोणि, एषः तव पुत्रः, शम्बरं हत्वा प्रत्यागतः; सुतिकागृहात् शिशुरूपेण हृतः। एषा मायावती तव सुतस्य धर्मपत्नी, न तु शम्बरस्य; कारणं शृणु। यदा मन्युः कामं दग्धवान्, तदा सा पुनर्जन्महेतुः, मायया शम्बरं मोहितवती। रमणेषु भोगेषु च सा स्वं रूपं मायामयं तस्मै दानवाय दर्शयामास; एषा मदनाक्षी सा एव। तव पुत्रः कामस्यावतारः, एषा रतिर्महाभगा तस्य पत्नी। न संशयः—एषा शोभना तव सूनोः वधूः।” ततः रुक्मिणी हर्षेण पूर्णा, केशवः च, सर्वं च नगरं “शुभम्! शुभम्!” इति उच्चैः शशंसुः। यदा रुक्मिणी स्वपुत्रसंगमेन संतुष्टा अभवत्, तदा द्वारकावासिनः सर्वे विस्मयं जग्मुः। ततः च—चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेवः महाबलः, सुषेणः, चारुगुप्तः, अन्यश्च भद्रचारुः। रुक्मिण्या अपि पुत्राः अभवन्—चारुविन्दः, सुचारुः, चारुः, महाबलः चारुवर्यः, कन्या च चारुमती नाम। कृष्णस्य अन्याः अपि प्रसिद्धाः पत्न्यः आसन्—कालिन्दी, मित्रविन्दा, नाग्नजितः कन्या सत्याः, अन्याश्च। देवता जाम्बवती, रूपपरिवर्तिनी रोहिणी, मद्रराजकन्या, सुशीला, शिलभन्दना च आसन्। सत्यभामा सत्रजितः कन्या, लक्ष्मणा सुहासिनी, चक्रपाणेः षोडशसहस्राणि अन्याः पत्न्यः च आसन्। प्रद्युम्नः महाबलः, रुक्मिणः कन्यां, स्वयमेव स्वयम्वरे, भार्यां चकार; तया हरिसुतः पुत्रः अभवत्। तस्यां अनिरुद्धः नाम पुत्रः जातः, महाबलः, शत्रुनिग्रहणकुशलः, शौर्यसागरः। तस्मै केशवः रुक्मिणः पौत्रीं वव्रे; रुक्मिणा सौरीणा सह स्पर्धमानः, तां तस्य कन्यायाः पुत्राय दत्तवान्। तस्मिन् विवाहे, रामः अन्ये यादवाः, हरिणा सह, रुक्मिणः नगरं भोजकटं अगच्छन्, हे ब्रह्मन्। एवं प्रद्युम्नस्य अद्भुतचरितं, तस्य जन्म, विपत्तिः, विजयः, पुनः संगमश्च, तथा कृष्णस्य कुलस्य विस्तारः, महर्षे, विस्तारतः श्रुतवान् असि।