शुभे तस्मिन्नुत्सवे, हरिः स्वयमेव तां कन्यां गृहीत्वा, प्रतिरोधभारं रामादीनां बान्धवानां च समर्पयामास। ततो पौण्ड्रकः, दन्तवक्रः, विदूरथः, शिशुपालः, जरासन्धः, शाल्वः, अन्ये च नृपाः समागताः। ते कोपेन हरिं हन्तुं परमं सङ्ग्रामं समारब्धवन्तः; पराजिताश्च त एव रामेण यदूनां च श्रेष्ठैः सह एकत्र समागच्छन्। रुक्मी तु प्रतिजज्ञौ—"अहं कुण्डिनपुरीं न प्राविश्ये यदि न केशवं युद्धे हन्याम्" इति, स च कृष्णं हन्तुं त्वरितः प्रवव्राज। तस्य बलस्य गजाश्वपत्तिचमूभिराकीर्णस्य वधं कृत्वा, कृष्णेन सहसा रुक्मी पराजितः भूमौ च निपातितः। युद्धे दर्पपूर्णं रुक्मिं हन्तुं कृतनिश्चयः कृष्णः, रुक्मिण्या प्रार्थितः, ब्राह्मण, तं रुक्मिं प्राणान् अदत्त। सा च प्रार्थयामास—"ममैक एव भ्राता, त्वया न हन्तव्यः। देवेश, क्रोधं निगृह्य, भ्रातरं मम जीवितं दत्त" इति। एवं कृष्णेन, शुद्धकर्मणि, उक्तः रुक्मी परित्यक्तः, भोजकटनाम्नि नगरे वासं चकार। रुक्मिं सम्यक् पराजित्य, मधुसूदनः राक्षसविवाहेन प्राप्तां रुक्मिणीं परिणयामास। तस्यां च कामस्यांशः पराक्रमसम्पन्नः प्रद्युम्नः जातः, स च शम्बरासुरेण नीतः, पश्चात् तं हत्वा पुनः प्राप्तः। ततः शौनकः पप्रच्छ—"महाबाहो, शम्बरासुरेण हृतः प्रद्युम्नः कथं, तथा च कथं तेन महाबलः शम्बरः हतः?" इति। पराशरः प्रत्युवाच—"षष्ठ्यां जातस्य दिवसे प्रद्युम्नं शम्बराख्यः कालशम्बरः शिशुशय्यान्तः प्राप्य, 'अयं मया हन्तव्यः' इति चिन्तयन्, तं गृहीत्वा तीव्रलवणोदधौ, भयंकरमकरालये, घोरतरङ्गवर्त्मनि, अपातयत्। तत्रैकः मत्स्यः पतन्तं बालं निगिल्य, जठराग्निना दग्धोऽपि न ममार। स मत्स्यः मीनैः सह मत्स्यबन्धकैः गृहीतः, तैः हतः, मह्ये शम्बराय दत्तः। तस्य गृहान्तः, मायावती नाम, सर्वपाकशालानां स्वामिनी, निर्गुणा, पाककर्तॄणां नियामिका स्त्री आसीत्। सा तस्य मच्छस्य उदरं छित्त्वा, तत्र ददर्श दिव्यरूपिणं बालं, पूर्वं दग्धस्य कामदेवस्य प्रतमाङ्कुरम्। सा विस्मयपूर्णा चिन्तयामास—"कः अयं? कथं वा मच्छस्य उदरे प्राप्तः?" इति। तस्याः क्षण एव नारदेन संबोधिताभूत्। "एष कृष्णस्य पुत्रः, शम्बरासुरेण सर्वलोकसन्ताननाशकः शिशुशय्यायां हृतः। स समुद्रे निक्षिप्तः, मत्स्येन निगिलितः, त्वयि समर्पितः। सुन्दरभ्रु, त्वं साहसं कृत्वा एनं रक्ष" इति। एवं नारदस्य निर्देशेन सा तं बालं पालयामास, स च बाल्यादारभ्य तस्याः अद्भुतरूपेण मनांसि हरति स्म। यदा स यौवनसंपदं प्राप्तः, गजगमना सा स्त्री तं प्रत्यभिलषन्ती बभूव। मायावती, प्रद्युम्ने तीव्रमोहवशात्, सर्वमायाविद्याम् अस्मै दत्तवती, तस्यैव दृष्टिः तस्मिन्नेव लग्ना। तस्यां सङ्गतायां, कृष्णपुत्रः पद्मलोचनः ताम् अपृच्छत्—"किं त्वं मातृभावं परित्यज्य अन्यथा आचरिष्यसि?" इति। सा तस्मै अवदत्—"त्वं मम पुत्रो नासि; विष्णोः पुत्रोऽसि। अयं कालशम्बरः तव शत्रुः। त्वं समुद्रे निक्षिप्तः, मत्स्येन निगिलितः, मया प्राप्तः। तव माता स्नेहवती, अद्यापि रुदती तिष्ठति।" एतच्छ्रुत्वा प्रद्युम्नः शम्बरं युद्धाय आह्वयन्, क्रोधेन तप्तचित्तः, महाबलेन समरे प्रवृत्तः। तेन तस्य दैत्यस्य सम्पूर्णबलं विनाश्य, माधवः सप्त मायाः जेत्वा, अष्टमीं मायां प्रयुक्तवान्। तया मायया कालशम्बरं हत्वा, तया सह पितुः गृहम् आगच्छत्। तत्र कृष्णस्यान्तःपुरे प्रविष्टां मायावतीं सह प्रद्युम्नं दृष्ट्वा, कृष्णस्य योषितः कृष्णसंकल्पेन तुष्टाः। रुक्मिणी, विशुद्धा, निरपराधा, स्नेहपूरितया चक्षुषा, अश्रुपूर्णया, स्नेहात् व्याजहार—"एष मम पुत्रः, सौभाग्यशाली, यौवनसंपन्नः तिष्ठति। यदि मम पुत्रः प्रद्युम्नः जीवति, मम सौभाग्यं महदस्ति, त्वया च शोभितम्, युवन्। अथवा, यथा मम स्नेहः गाढः, यथा च रूपं मम सदृशं, नूनं त्वं हरिपुत्रः।" एतस्मिन्नन्तरे, नारदः कृष्णेन सह आगत्य, रुक्मिणीं हर्षेण उवाच—"सुन्दरभ्रु, अयं तव पुत्रः, शम्बरं हत्वा पुनरागतः; शिशुशय्यायाम् अपहृतः। एषा मायावती तव पुत्रस्य धर्मपत्नी, न शम्बरस्य भार्या। कारणं शृणु। यदा मन्युः कामं दग्धवान्, तदा एषा तस्य पुनर्जन्महेतुः, मायारूपेण शम्बरं मोहितवती। क्रीडास्वादेषु, सा स्वमायारूपं तस्मै दैत्याय दर्शयामास; एषा मदनाक्ष्या स्त्री सैव। तव पुत्रः कामावतारः, एषा रतिर्भार्या; न संशयः, एषा शोभना तव स्नुषा।" तदा रुक्मिण्या, केशवेन च, समस्तपुरी च, हर्षपूर्णा—"साधु! साधु!" इति समुच्चैः शशंसुः।