तत: महात्मन: तेज: पुनरावर्तत्। स: शोभनं पद्ममाभरणत्वेन चैककुण्डलं च गृहीत्वा विराजमान: अभवत्। लक्ष्मी: चास्य वरुणेन प्रेषितं अक्षयपद्ममालां, तथा सागरनिभवस्त्राणि ददौ। तेन पद्माभरणेन च शोभनकुण्डलेन च, नीलवस्त्रधर: बलराम: परमतेजसा बभासे। एवं विभूषित: राम: व्रजे सुखेन वर्तमाने किञ्चित्कालं स्थित्वा, मासस्य समाप्तौ पुन: द्वारकापुरीं प्रत्यागच्छत्। तत्र बल: राजा रैवतस्य पुत्र्या रेवत्या विवाहं कृतवान्। तस्यां च निषथश्च उल्मुकश्च जातौ। कुंडिनाख्ये नगरि विदर्भदेशे भीष्मक: राजा आसीत्। तस्य पुत्र: रुक्मी, कन्या च कीर्तिमती रुक्मिणी। रुक्मिण्या कृष्णे कामना, कृष्णेनापि तस्यां, सुमुख्यां, अभवत्। रुक्मी तु वैरभावात् तां न ददौ, यद्यपि सा सम्यक् याचिता। भीष्मक: रुक्मिण्या सह रुक्मिणीं बलिनीं कन्यां जरासन्धस्य निर्देशेन शिशुपालाय दत्तवान्। तदा विवाहाय सर्वे नृपाः जरासन्धमुख्याः शिशुपालस्य प्रियार्थं भीष्मकपुरं समागताः। कृष्णोऽपि बलरामेन चान्यैश्च यदुभिः सहितः तं राजविवाहं द्रष्टुं कुंडिनं जगाम। तत्र दिव्ये विवाहे हरिः तां कन्यां चकार, प्रतिरोधभारं रामादीनां स्वजनानां न्यधत्त। ततः पौण्ड्रक-दन्तवक्र-विदूरथ-शिशुपाल-जरासन्ध-शाल्वादयः अन्ये च नृपाः समागम्य, कोपेन हरिं हन्तुं श्रेष्ठं युद्धं चक्रुः। किन्तु ते सर्वे पराजिताः, रामेण च यदुवरैः सह समागच्छन्। रुक्मी प्रतिजज्ञे—"अहं केशवं निहत्य विना कुंडिनं न प्रवेक्ष्यामि"—इति, स युद्धाय कृष्णं जघान। बलस्य च गजाश्वपत्तिचरित्रयुक्तं सैन्यं निहत्य, रुक्मी कृष्णेन सुलभेन पराजितः भूमौ पतितः। कृष्णः युद्धे गर्वितं रुक्मिं हन्तुमुद्यतः, किन्तु रुक्मिण्या प्रार्थितः, हे ब्राह्मण, हरिः तं मुमोच। सा प्राह—"ममैकः भ्राता, त्वया न हन्तव्यः। देवेश, क्रोधं संयम्य मम भ्रातरं जीवितुं प्रयच्छ।" कृष्णेन शुद्धकर्मणा एवमुक्तः रुक्मी परित्यक्तः, भोजकटाख्ये नगरे वासमकरोत्। रुक्मिं सम्यक् विजित्य मधुसूदनः राक्षसविवाहेन स्वगृहमागता रुक्मिणीं परिणीतवान्। तस्यां च प्रद्युम्नो जातः, यो रतिदेवांशः पराक्रमवान्। स शम्बरासुरेण हृतः, तं च पश्चात् हत्वा स्वात्यां स्थितः। अथ मुनिवर, कथं शम्बरासुरेण प्रद्युम्नो हृतः, कथं च स शम्बरमवधीत्? पराशर उवाच—षष्ठ्यां दिवसे जातस्य प्रद्युम्नस्य, शम्बराख्यः कालशम्बरः सुतिकागृहात् तमादाय, "अस्मिन्हन्तव्ये" इति मन्यन्, तमगृह्णात्। गृहीत्वा तं तीक्ष्णलवणसमुद्रे, भीमकराळमकरालये, भयानकतरंगवर्त्मनि, प्रक्षिप्य तत्रापातयत्। तत्रैकया मत्स्येन स बालः निगीर्णः, तथापि तस्य जठराग्निना न नाशितः। स मत्स्यः अन्यैः सह मत्स्यैः मत्स्यग्रहकैः गृहीतः, हन्यते स्म, च शम्बरमहासुराय समर्पितः। शम्बरगृहे मायावती नाम्नि स्त्री, सर्वपाकशालापालिका, निरदोषा, तत्र आसीत्। सा मत्स्यस्य जठरं छित्त्वा, तत्र दिव्यं बालकं ददर्श, यो रतिदेवस्य पूर्वाङ्कुरः, दग्धः सनिवर्तितः। सा विस्मयपूर्णा चिन्तयामास—"कः अयं, कथं मत्स्यजठरे प्राप्तः?" तत्रैव तां तन्वीं नारदः सम्बोधितवान्। "एष कृष्णस्य सुतः, शम्बरः सर्वलोकसंताननाशकः, सुतिकागृहात् हृतवान्। समुद्रे क्षिप्तः, मत्स्येन निगीर्णः, त्वयि न्यस्तः। सुमुखि, अस्य बालस्य रक्षां कुरु।" इति नारदेन उपदिष्टा, सा तं बालं पालयामास। स च बाल्ये एव अतिशयसुन्दर्याः तां मोहयामास। युवावस्थां प्राप्य, गजगमना सा स्त्री तस्मिन् काममोहिता अभवत्। मायावती तु प्रद्युम्ने अतिविवेकमोहिता, स्वमायाविद्याम् अप्यस्मै समर्पयामास, तस्यैव दृष्टिं समर्प्य। तस्यां आसक्तायां, कृष्णसुतः कमललोचनः तामुवाच—"त्वं मातृभावं परित्यज्य किमन्यथाचरिष्यसि?" सा प्राह—"त्वं मम न पुत्रः, अपि तु विष्णोः सुतः। अयं कालशम्बरः तव शत्रुः।" समुद्रे क्षिप्तः त्वं मत्स्येन निगीर्णः, मया प्राप्तः। तव जननी स्नेहपूर्णा अद्यापि त्वदर्थं रोदिति। एवं श्रुत्वा प्रद्युम्नः शम्बरमाह्वयत्, कोपसमन्वितः, महाबलः युद्धाय समुपस्थितः। स तस्यासुरस्य सर्वं सैन्यं विनाश्य, सप्त मायाविनाश्य, अष्टम्या मायया तं कालशम्बरं हत्वा, तया सह पितुः गृहम् अगच्छत्। तत्र कृष्णस्य अन्तःपुरे प्रविष्टां मायावतीं सहितं प्रद्युम्नं दृष्ट्वा कृष्णपत्न्यः कृष्णसंकल्पेन पूर्णा अभवन्।