बलरामः व्रजन्तः सुरामोदस्य सुगन्धं समासाद्य, पुरातनं कामं हर्षेण समभ्याप्नोत्। ततः सहसा हलधरः कदम्बतरुतः सुराधारां वहन्तीं दृष्ट्वा, परमं प्रमोदं लेभे। स गोपैः सह गोपीभिः च, हर्षपूर्णः, कुसुमितगीतवाद्यैः मधुरैः गायनैः परिवृतः, सुरां पपौ। तस्मिन्नेव काले, उष्णतया च मोतीसदृशैः जलबिन्दुभिः परिवेष्टितः सन्, ‘आगच्छ यमुनै, स्नातुमिच्छामि’ इति उवाच, मदोन्मत्तचित्तः। तस्य मदवाक्यं नदी न अवैक्षत्; तदा कोपितः हलधरः हलं समादत्त। तां गृह्य मदोन्मत्तः तटं प्रति आकर्षयत्, ‘दुष्टे, न आगच्छसि! यथेष्टं गच्छ’ इत्युक्त्वा। तेन सहसा आकृष्टा सा नदी, हे गर्ग, सर्पिलमार्गं परित्यज्य बलरामस्य समीपे प्रवहन्ती, तं देशं प्लावयामास। तदा सा नदी रूपं गृह्णाति, भीतविस्तीर्णलोचना, रामं प्रति ‘कृपां कुरु, गदाधर, मां मुञ्च’ इत्युवाच। बलरामः उवाच—‘यदि मम शौर्यं बलं च तव नाभिमतम्, तर्हि हलदण्डेन त्वां सहस्रधा करिष्यामि।’ एवं प्रोक्ता सा नदी भीता पुनः पुनः याचते स्म; क्षेत्रे प्लाविते बलरामः यमुनां मुमोच। ततः महात्मनः तेजः पुनः प्राप्तम्; स एकं सुन्दरं पद्मं भूषणरूपेण च एकं कुण्डलं च जग्राह। लक्ष्मी वरुणेन प्रेषितानाम् अव्ययपद्मानां मालां, अपि च सागरनीलवस्त्राणि दत्तवती। पद्मभूषणेन रम्यकुण्डलेन च विभूषितः, नीलवस्त्रधरः बलरामः शोभायमानः बभूव। एवं विभूषितः रामः तत्र व्रजे रममाणः, मासमेकं स्थित्वा, पुनः द्वारकापुरीं प्रतिजगाम। ततः बलः रैवतस्य तनयां रेवतीं विवाह्य, तया सह निशथः उल्मुकः च जातौ। विदर्भेषु कुण्डिनाख्ये नगरे भीष्मकः राजा बभूव; तस्य पुत्रः रुक्मी, पुत्री च रुक्मिणी नाम विश्रुता। रुक्मिणी कृष्णं कामयते स्म, कृष्णोऽपि तां; किन्तु रुक्मी वैरभावात् तां तस्मै न दत्तवान्। भीष्मकः रुक्मिण्या सह रुक्मिणीं शिशुपालाय ददौ, जरासंधेन प्रेरितः। ततः विवाहार्थं सर्वे नृपाः, जरासंधमुख्याः, शिशुपालस्य प्रियार्थं, भीष्मकस्य नगरं समीयुः। कृष्णः बलरामेण बहुभिः यादवैः सह कुण्डिनं विवाहदर्शनाय ययौ। तत्र शोभनविवाहे, हरिः कन्यां जग्राह, प्रतिरोधभारं रामादीनां बान्धवानां च न्यधत्त। ततः पौण्ड्रकः दन्तवक्रः विदूरथः शिशुपालः जरासंधः शाल्वः चान्ये च नृपाः समागच्छन्। ते क्रुद्धाः, हरिं हन्तुं श्रेष्ठं संग्रामं चक्रुः; किन्तु पराजिताः, रामेन यादवश्रेष्ठैः सह समवर्तन्त। रुक्मी प्रतिजज्ञौ, ‘यावन्न हन्याम् केशवम्, न प्रविशामि कुण्डिनम्’ इत्युक्त्वा कृष्णं हन्तुं प्राविशत्। तस्य हस्त्यश्वपत्तिचमूपूर्णं सैन्यं बलं हत्वा, कृष्णेन सहजं पराजितः भूमौ पतितः। कृष्णः रुक्मिण्या प्रार्थितः, रुक्मिण्याः एक एव भ्राता अस्तीत्युक्त्वा, तं न हन्तुं मनसि कृतवान्। रुक्मिण्याः वचः—‘एक एव मे भ्राता, न हन्तव्यः; देवेश, कोपं निगृह्य, भ्रातरं जीवितं ददातु’ इत्युक्तम्। कृष्णेन तथा उक्तः रुक्मी परित्यक्तः, भोजकटे नगरे निवसन् अभवत्। रुक्मिं सम्पूर्णं पराजित्य, मधुसूदनः राक्षसविवाहेनागतां रुक्मिणीं विवाहयामास। तया सह प्रद्युम्नः जातः, स कामदेवांशः, विक्रान्तः; स शम्बरासुरेण हृतः, पश्चात् तं हत्वा पुनः प्राप्तः। एवं सुतः प्रद्युम्नः कथं शम्बरेण हृतः, कथं च तं महान् शम्बरः हतः इति पृष्टः, पराशरः उवाच—षष्ठे दिवसे जातस्य प्रद्युम्नस्य, कालशम्बरः शिशुं शय्यागृहात् जग्राह, ‘हन्तव्यम्’ इति चिन्तयन्। स तम् आदाय, तीक्ष्णलवणसिन्धुम्, समुद्रग्रहगम्यं भीषणं जलनिमग्नं प्रदेशं चिक्षेप। तत्र एकः मत्स्यः शिशुं जग्राह; तथापि जठराग्निना दग्धेऽपि न मृतः। स मत्स्यः अन्यैः सह मच्छिकैः मत्स्यग्राहकैः गृहीतः, हतः, शम्बरासुराय प्रदत्तः। शम्बरस्य गृहे मायावती नाम स्त्री आसीत्, या पाकशालायाः अधिपत्री, निर्दोषा, पाकविद्यायाः निपुणा। सा मत्स्यस्य जठरं छित्त्वा, दिव्यं बालकं दृष्टवती, स एव कामदेवस्य अङ्कुरः, पूर्वं दग्धः। विस्मिता सा चिन्तयामास—‘कः अयम्? कथं मत्स्यजठरे प्राप्तः?’ तस्मिन्नन्तरे, तां सुललितभ्रुवं नारदः उवाच—‘एषः कृष्णस्य पुत्रः, शम्बरासुरेण शय्यागृहात् हृतः, यो लोकेषु सर्वपुत्रनाशकः। स समुद्रं क्षिप्तः, मत्स्येन निगीर्णः, त्वयि पतितः। सुन्दरि, साहसं कृत्वा एषं बालकं रक्ष।