शत्रुसैन्यं कौशलपूर्वकं विनाश्य, श्रीकृष्णः मथुरां प्रविश्य तत्र विशिष्टगजाश्वरथादीन् स्वाधीनं चकार। तान् सर्वान् श्रीद्वारकां नीत्वा, उग्रसेनाय समर्पयत्; तेन यदुवंशस्य भयमपि नाशितम्—तेन किंचित् पराभवस्य भीः नासीत्। अथ बलरामः, हे मैत्रेय, सर्वविग्रहेषु शान्तेषु, स्वजनदर्शनलालसः, नन्दगोकुलं प्रति जगाम। तत्र गोपालाः गोप्यश्च पूर्ववत् प्रेमपूर्वकं सस्नेहं सम्मानं च कृत्वा तमभ्यगच्छन्। कोऽपि बलरामः केषाञ्चित् परिष्वङ्गं कृतवान्, केषाञ्चित् परिष्वक्तः; केषुचित् गोपेषु गोप्येषु च हास्यविनोदं कृतवान्। गोपालाः तत्र बहूनि स्नेहपूर्णानि वाक्यानि बलरामाय ऊचुः; गोप्यः अपि काचित् कोपेन, काचिद् ईर्ष्यया, वाक्यानि प्राहुः। काचित् गोपी बलरामं पप्रच्छ—"कथं स नगरस्त्रीप्रियः कृष्णः सुखेन वसति? किम् अस्माकं कृत्येषु सः हसित्वा, नगरस्त्रीभ्यः अधिकं सौभाग्यं मानं च दत्तवान्, यद्यपि ताभिः सख्यं क्षणमात्रं भवति?" "किं सः अस्माकं गीतनृत्यं स्मरति? किं सः कदापि एकवारमपि मातरं द्रष्टुं आगमिष्यति?" "किं तु, किमर्थं एतानि वक्तव्यानि? अन्यानि विषयाणि चर्च्यन्ताम्। यथा वयं तस्मात् वियुक्ताः, एवं सः अपि अस्माभ्यं वियुक्तः।" "पिता माता भ्राता पतिः अन्ये बन्धवः—किम्? सर्वे त्यक्ताः अस्माभिः तस्य कृते, यः कृतघ्नध्वजः।" "किं तु, कृष्णः किञ्चित् वदति वा, अत्र आगन्तुम् इच्छति वा? त्वं वद, राम, न मिथ्या वद।" "स दामोदरः, गोविन्दः, यस्य मनः नगरस्त्रीषु लीनम्, अस्मासु स्नेहं त्यक्तवान्, दूरस्थः इव दृश्यते।" एवं हरिणा हृतचित्ताः गोप्यः, 'कृष्ण' इति, 'दामोदर' इति च, स्नेहगद्गदया वाचा तमाह्वयन्। ततः रामस्य स्नेहपूर्णानि प्रियाणि मृदूनि च सन्देशवाक्यानि श्रुत्वा, गोप्यः सान्त्वनां लेभिरे, कृष्णस्य वाक्यानि हि अतीव मनोहराणि आसन्। रामः अपि पूर्ववत् गोपैः सह हास्यविनोदेषु रममाणः, व्रजभूमौ सुखमविन्दत्। तत्र महानात्मा शेषः, मानुषरूपधारी, गोपैः सह वने विचरन्, पृथिवीं बिभ्रदिव अभवत्। तस्य महाबलिनः रमणाय वरुणः वरुणीं इत्युक्तवान्—"हे मद्येच्छु शुभे वरुणि, अनन्तस्य रमणाय गच्छ, तं हर्षय।" वरुणवचनेन प्रेरिता वरुणी वृन्दावनस्य कदम्बवृक्षकुहरे प्रकटिता। बलरामः तत्र विचरन्, उत्तमं मद्यगन्धं प्राप्य, पुरातनं कामं प्राप्नोत्। तदा सहसा हलायुधः कदम्बवृक्षात् प्रवहन्तीं मद्यधारां ददर्श, तेन परमं हर्षं प्राप। स गोपैः गोप्यश्च सह मद्यं पित्वा, हृष्टः, तत्र गायकवादिनां मधुरगीतैः रममाणः आसीत्। तदा, तत्रोष्णे सलिलबिन्दुषु मुक्ताफलसदृशेषु परितः, सः उवाच—"आगच्छ, यमुनि! अहं स्नातुमिच्छामि," इति मदोन्मत्तचित्तः। नदी तु मदगदितमवज्ञाय न आगच्छत्; तदा कोपितः हलायुधः हलं गृहीत्वा, तां आकृष्य तटमानीय, "दुष्टे, न आगच्छसि! यथेष्टं गच्छ!" इति मदाविष्टः अवदत्। तदा सः आकृष्टया नदीया, हे गर्ग, सा यमुनानदी स्वमार्गं परित्यज्य, यत्र बलरामः, तत्र प्रवहन्ती तं देशं प्लावयामास। तदा सा नदी देहं धारयित्वा, भीतविस्तीर्णनेत्रा, रामं प्रार्थयामास—"अनघ, कृपां कुरु, मां मुञ्च।" बलरामः तस्यै उवाच—"यदि मम वीर्यं बलं चावज्ञायसे, तर्हि हलद्वारेण त्वां सहस्रधा करिष्यामि।" एवं तया भीत्या प्रार्थिता, तदा प्लाविते स्थले, बलरामः यमुनां मुमोच। तदा तस्य महात्मनः प्रभा पुनरावर्तत; तेन सुन्दरं पद्ममाभरणं, एककुण्डलं च धारितम्। लक्ष्मी वरुणेन प्रेषितं अक्षयपद्ममालां, नीलवस्त्राणि च तस्मै दत्तवती। पद्माभरणेन एककुण्डलेन च शोभितः, नीलाम्बरधारी बलरामः दिव्यतेजसा विराजमानः अभवत्। एवं भूषितः स रामः तत्र व्रजे रममाणः, मासमेकं स्थित्वा, पुनः द्वारकानगरं प्रत्यागच्छत्। ततः बलः रैवतस्य तनयां रेवतीं विवाह्य, तस्यां निशथः उल्मुकश्च जातौ। विदर्भदेशे कुण्डिनपुरे भीष्मकः राजा आसीत्; तस्य पुत्रः रुक्मी, कन्या च विश्रुतस्मिता रुक्मिणी। रुक्मिणी श्रीकृष्णं वाञ्छति स्म, कृष्णोऽपि तां वाञ्छति स्म; किन्तु रुक्मी द्वेषात् तस्यां कृष्णाय न दत्तवान्, यद्यपि सः तया प्रार्थितः। भीष्मकः रुक्मिण्या सह रुक्मिणीं, शौर्यशालिनीं कन्यां, जरासन्धस्य आज्ञया शिशुपालाय दत्तवान्। तदा विवाहसमये, सर्वे राजानः जरासन्धपुरोगमाः, शिशुपालं तोषयितुं, भीष्मकस्य नगरे समागच्छन्। कृष्णः अपि बलरामेण अन्यैः च बहुभिः यादवैः सहितः, कुण्डिनं गत्वा, राज्ञः विवाहमहोत्सवं द्रष्टुं प्रविवेश।