कृष्णेन कंसः गृहीतः सन् यदा तदा तस्य भ्राता सुनाम नाम, क्रोधेन संप्रेरितः, तं प्रति अग्रसरः। तं बलभद्रेण स्वल्पेनैव प्रयत्नेन भूमौ निपातितः। ततः सर्वे सभायाः जनाः, मथुराधिपं कृष्णेन तिरस्कृत्य निहतम् दृष्ट्वा, “हन्त हन्त” इति शब्दैः व्याप्ताः। अथ कृष्णः महाबलिनि बलदेवे सहेतुकः शीघ्रं वसुदेव-देवक्योः पादौ गृहीत्वा प्रणतः। वसुदेवः देवकी च जनार्दनं उत्थाप्य, तस्य जन्मकाले उक्तानि वचनानि स्मृत्वा, अञ्जलिपुटौ स्थितौ। ततः श्रीवसुदेवः प्रणिपत्य उवाच— “भगवन्, अस्माकं प्रति अनुग्रहं कुरु। यद् यदा सुरेभ्यः वरः दत्तः, स त्वया अनुग्रहीतः सम्पूर्णः जातः, हे केशव। भगवन्, त्वं दुष्टनाशाय गृहं मम अवतीर्णः, पूजितः, अतः अस्माकं वंशः शुद्धः जातः। सर्वेषां भूतानां त्वं अन्तर्यामी, सर्वस्वरूपः, सर्वं भूतं भूतं भविष्यच्च त्वत्तः एव प्रवर्तते, त्वं सर्वात्मा। त्वं यज्ञैः पूज्यः, हे अचिन्त्य, सर्वदेवमयः, अच्युत। त्वं एव यज्ञः, यजमानः, यज्ञकर्तृणां परमेश्वरः। हे जनार्दन, त्वमेव सर्वसृष्टेः आदिः। या मम मनसि तव विषये प्रतिषेधा जायते, या देवक्याः पुत्रे स्नेहः, सा परमा मोहः। त्वं सर्वभूतानां कर्ता, अनादिनिधनः; किं तव जिह्वा, भगवन्, येन त्वं मानुषस्य ‘पुत्रः’ इति कथ्यसे? हे विश्वेश, यस्मात् सर्वं जगत् उत्पन्नं, केन कारणेन, तव मायां विना, अस्माभ्यां त्वं जातः? यस्मिन् सर्वं स्थावरजङ्गमं स्थितम्, स एव यो विश्वयोनि, कथं सः त्वत्तः मानुषरूपेण जायेत? अतः, भगवन्, विश्वपालक, अनुग्रहं कुरु; त्वं न खलु मम पुत्रः, केवलं अंशेन अवतीर्णः। ब्रह्मादिभ्यः यावत् वृक्षपर्यन्तं सर्वं जगत् त्वत्तः एव उत्पन्नं—कस्मात् अस्मान् मोहयसि, पुरुषोत्तम? मम चक्षुषि तव मायया मोहिते सति, अहं त्वां पुत्रं मेने, कंसात् भीतः अभवम्; इदानीं तस्मात् भीतेः विनिर्मुक्तः, त्वं च गोकुलं नीतः, वर्धितः, अहं च ‘मम’ इति भावं न लभे, भगवन्। रुद्रमारुताश्विनिन्द्रसाध्यानां कर्माणि तव कटाक्षं विना न सिध्यन्ति। विष्णो, जगतां नाथ, अस्माकं हिताय त्वं प्राप्तः; त्वं ज्ञातः, मोहः अपगतः। एवं वसुदेवः उक्त्वा, देवकी च, भगवत्कृत्यं दृष्ट्वा, तत्त्वबोधं प्राप्तौ। किन्तु हरिमायया पुनः मोहं दृष्ट्वा, स यदुवंशस्य मोहाय वैष्णवीं मायां प्रसारयामास। ततः कृष्णः उवाच— “माते! पितरौ! चिरकालं स्पृहयन्, अहं कंसात् भीतः सन्, अद्य युष्मान् च, सङ्कर्षणं च, दृष्टवान्। ये मातरं पितरं च न पूजयन्ति, तेषां कालः व्यर्थः, पापेषु जायते। ये गुरुदेवद्विजपितृपूजकाः, तेषां जन्म सफलं भवति, पितः। अतः, पितः, ये दोषाः कृताः, ते सर्वे क्षन्तव्या, कंसबलप्रभावात् अस्माकं सामर्थ्यं नाशितम्। इति उक्त्वा, सः तयोः पादौ वन्द्य, यदुकुलवृद्धान् यथाक्रमं पूजयामास, नगरवासिभ्यः च सम्मानितः। कंसस्य पत्न्यः, हतं पतिं भूमौ परिवृत्य, रुरुदुः; तस्य मातरः च शोकविषादसमाकुलाः विलपन्त्यः। हरिः स्वयं अश्रुविहीनः सन्, ताः बान्धववियोगदुःखिताः विविधैः उपायैः सान्त्वयामास। ततः मधुसूदनः उग्रसेनं बन्धनात् विमोच्य, तस्यैव राज्ये स्थापयामास, यस्य पुत्रः हतः। कृष्णेन यदुषु उग्रसेनः अभिषिक्तः राजा जातः, सः स्वपुत्रस्य अन्येषां च हतानां अन्त्यकर्म अकरोत्। कृतयुगस्य विधिं समाप्य, हरिः सिंहासने उपविष्टः, उवाच— “आज्ञापय, प्रभो, किं कार्यं, निःशङ्कं वद।” ययातेश्शापात् एष वंशः राज्ययोग्यः अपि, अद्य राज्यविहीनः; यावत् अहं सेवकः अस्मि, देवाः आज्ञां ददतु, किम् विलम्ब्यते? इति उक्त्वा, वायुम् स्मृत्वा, सः शीघ्रं आगतः; तं केशवः उवाच— “कुरु एतत् कार्यम्, दूतः सन्।” “गच्छ, वायो, इन्द्रं वद— ‘अलम् अहंकारेण, वासव! सुधर्मा नाम सभां उग्रसेनाय दत्तव्या।’” कृष्णः वदति— “एषा अनुपमा रत्नमयी सभा, सुधर्मा नाम, राज्ञां योग्याः; यदवः तत्र उपविशन्तु।” इति वायुः गत्वा शचेः पतिं सर्वं निवेद्य, पुरन्दरः सुधर्मा नाम सभां वायवे दत्तवान्। यदुकुलश्रेष्ठाः तां दिव्यां सभां, वायुनाआनीतां, सर्वरत्नसमृद्धां, गोविन्दबाहुपरिपालितां, उपभुञ्जन्। तौ द्वौ यदुवीरौ, सर्वविद्याविज्ञानसम्पन्नौ, शिष्यगुरुपरम्परां जनसमक्षे प्रकाशयामासतुः। ततः बलदेवजनार्दनौ, अवन्तिनगरे काश्यां स्थितं सन्दीपनिं अस्त्रविद्यां अध्येतुं जग्मतुः। गुरोः शिष्यौ भूत्वा, तौ वीरौ, सम्यक् आचारं सर्वजनानां पुरतः दर्शयामासतुः। तौ सर्वमस्त्रविद्यां, तस्य सङ्ग्रहम् अपि, चतुःषष्ट्यां दिव्यरात्रिषु सम्पूर्णमधीतवन्तौ, हे द्विज, एष विस्मयः। सन्दीपनिः तयोः कर्माणि मानवातिक्रान्तानि दृष्ट्वा, तौ चन्द्रसूर्याविव पृथिव्यां जातौ इति मेने। सम्पूर्णमस्त्रसमुच्चयं प्राप्तौ, तौ उचतु— “गुरुदक्षिणां किं इच्छसि?” तयोः अतिमानुषकृत्यं ज्ञात्वा, सः बुद्धिमान् आचार्यः, प्रबासे लवणसिन्धौ मृतं स्वपुत्रं प्रत्याहरिष्यामीति वव्रे।