चाणूरः मल्लयुद्धे निपातितः, मुष्टिकः अपि पतितः, तोशलकस्य च अन्तः प्राप्तः, तदा सर्वे मल्लाः भीताः पलायितवन्तः। ततः कृष्णः सङ्कर्षणश्च हृष्टमनसौ रंगभूमौ प्रविश्य, समवयस्कान् गोपालकान् बलात् गृहीत्वा निन्यतुः। कंसः कोपात् रक्तलोचनः रक्षकान् उच्चैः आज्ञापयत्—"एते द्वौ गोपालकौ बलात् निष्कास्य, जनसमूहमपि अस्मात् सभायाः निष्कासयत। नन्दं दुष्टं लोहशृङ्खलाभिः बद्ध्वा आनयत, वसुदेवमपि तद्वत् अपराधिनं बद्ध्वा स्थापयत। गोपालकानां गावः याः कृष्णेन सह अत्र सन्ति, ताः निगृह्य, यत् किञ्चित् धनं तेषां अस्ति तत् अपहृत्य आनयत।" एवं कंसस्य आज्ञाप्रदानेन, मधुसूदनः सस्मितः उत्थाय वेगेन वेदिकां आरुह्य कंसं शीघ्रं जग्राह। स केशेषु गृहीत्वा, तस्य मुकुटं भूमौ पतितम्, कंसं भूमौ अपातयत्, स्वयम् अपि तस्मिन् अपतत्। भूमिं पतन् जगतः धारिणा बलिना ताडितः कंसः, उग्रसेनस्य पुत्रः, कृष्णेन प्राणैः विहीनः अभवत्। ततः मधुसूदनः कंसस्य केशेषु गृहीत्वा, तं रंगमध्यं प्रति बलात् अपाकर्षयत्। ताडनस्य आकर्षणस्य च बलात्, कंसस्य तनुः वेगेन प्रवहन्त्याः महानद्याः सदृशी अभवत्। कंसं कृष्णेन गृहीतं दृष्ट्वा, तस्य भ्राता सुनामः कोपात् अभ्यपतत्, किन्तु बलभद्रेण सहजेनैव निपातितः। तदा सर्वा सभा "हन्त हन्त!" इति शब्देन पूरिता, यदा कृष्णेन कंसोऽवमान्य हतः। कृष्णः बलदेवेन सह शीघ्रं वसुदेवदेवक्योः पादौ जग्राह। वसुदेवदेवक्यौ जनार्दनं उत्थाप्य, तस्य जन्मसमये उक्तं वचनं स्मृत्वा, अञ्जलिं कृत्वा स्थितवन्तौ। श्रीवसुदेवः उवाच—"प्रभो, अस्माभिः प्रणतानां प्रसादं कुरु। यः वरः देवतानां पूर्वं दत्तः, स त्वत्कृपया अद्य परिपूर्णः अभवत्, हे केशव। त्वं हि अस्मिन्नेव कुले पापविनाशाय अवतीर्णः, तव पूजनात् अस्माकं वंशः शुद्धः अभवत्। त्वं सर्वेषां भूतानां अन्तर्यामी, सर्वस्वरूपः, यत् किञ्चित् अतीतं भविष्यद्वा अस्ति, तत् सर्वं त्वत्तः एव प्रवर्तते, त्वं सर्वात्मा। त्वं यज्ञैः पूज्यसे, हे अचिन्त्य, सर्वदेवमय, अच्युत; त्वमेव यज्ञः, यजमानः, यज्ञकर्तृणां परः प्रभुः। हे जनार्दन, त्वमेव सर्वसृष्टेः आदिः। यद् मे मनसि त्वयि नकारात्मकं ज्ञानं जायते, देवकिसुतत्वे स्नेहश्च, एषा परमा मोहः। त्वं सर्वभूतानां कर्ता, अनाद्यन्तः प्रभुः; कस्य वाचः, भगवन्, त्वां मानुषपुत्रं वदेत्? हे विश्वेश, यस्मात् इदं सर्वं जगत् उद्भूतम्, केन हेतुना त्वं अस्माभ्यां जातः, त्वदीयं मायया विना? यस्मिन् सर्वं चराचरं स्थितम्, स यः विश्वगर्भे शयीत, स कथं त्वं ममान्तरे मानुषत्वेन जायसे? अतः, अनुग्रहम् कुरु, परमेश, जगतां पालयितरः; त्वं हि अंशेन न मम पुत्रः, प्रभो। त्वत्तः एव एतत् सर्वं जगत् ब्रह्मादिभ्यः आरभ्य स्थावरान्तम्, किमर्थं त्वं नः मोहयसि, पुरुषोत्तम। मम दृष्टिः तव मायया विमोहिता, अहं त्वां पुत्रमिव अमन्ये, कंसात् अपि बिभे, किन्तु अधुना स भीः नष्टः, त्वं गोकुलं नीतः, वर्धितः, ममत्वं नास्ति, प्रभो। रुद्रमारुताश्विनोन्द्रसाध्यानां कर्माणि तव दृष्ट्या विना न सम्पद्यन्ते; त्वं विष्णो, लोकनाथ, अस्माकं हिताय आगतः; त्वां ज्ञात्वा मोहः नष्टः।" एवमुक्त्वा, वसुदेवदेवक्यौ भगवत्कर्मदर्शनात् तत्त्वज्ञानं प्राप्तवन्तौ, किन्तु हरिमायया पुनः मोहं प्रापतुः; यदुकुलस्य विमोहाय स भगवान् वैष्णवीं मायां प्रावर्तयत्। स उवाच—"अम्ब! पितः! दीर्घकालाभिलाषात्, अहं यः कंसभयात् द्रष्टुं न शक्तः, अद्य त्वां च सङ्कर्षणं च दृष्टवान्। ये मातरं पितरं च न पूजयन्ति, तेषां तदवधि व्यर्थं, अधर्मिष्ठेषु जायते। ये गुरून् देवान् द्विजान् पितरौ च पूजयन्ति, तेषां जन्म सफलं, शरीरिणां जननं फलवत्तरम्। अतः पितः, यानि अपराधितानि, तानि सर्वाणि क्षन्तव्यानि; कंसबलवशेन वयं अशक्ताः अभवाम।" एवं उक्त्वा, स तयोः पादौ वन्द्य, यदुवृद्धान् यथाक्रमं पूजयामास, नागरैः च पूजितः। ततः कंसस्य भार्याः पतितं पतिं परिवृत्य रुदन्त्यः, मातरश्च शोकव्याकुलाः विलपन्त्यः। हरिः स्वयम् अश्रुविहीनः सन्, ताः बन्धुवियोगदुःखिताः नानाप्रकारैः सान्त्वयामास। ततः मधुसूदनः उग्रसेनं बन्धनात् मोचयित्वा, तस्य पुत्रे हते, तं स्वराज्ये अभिषिच्य स्थापयामास। उग्रसेनः कृष्णेन यदुषु अभिषिक्तः, स्वपुत्रस्य च अन्येषां च मृतानां संस्कारं अकरोत्। कृतयुगविधिना क्रियायां समाप्तायाम्, हरिः सिंहासने उपविष्टः उवाच—"आज्ञापय, प्रभो, यत् कार्यं कर्तव्यम्, निःसंशयं ब्रूहि। ययातिशापात् एष वंशः राजत्वयोग्यः अपि राज्यहीनः; अहं सेवकवत् स्थितः, देवाः यथेष्टं आज्ञापयन्तु, किम् विलम्बः?" इति उक्त्वा, स वायुम् स्मृत्वा, स च त्वरया आगतः; केशवः तम् उवाच—"एतत् कार्यं कुरु, दूतः सन्।" "गच्छ, वायो, इन्द्राय वद—'अलम् अहङ्कारैः, वासव! सुधर्मां सभां उग्रसेनाय दातव्या।