कृष्णः सर्वविश्वस्वरूपः सन्, तेन चाणूरस्य सह क्रीडया युध्यन्, श्रमविषादकोपसंयुक्तः स्वस्य सिंहजृम्भिकां कम्पयामास। तदा चाणूरकृष्णयोः बलहानिवृद्धिं विलोक्य, कंसः कोपाविष्टः सञ्जातः, वाद्यनिषेधं आज्ञापयत्। तस्मिन्क्षणे वाद्यशब्दोपशमे दिव्यवृन्दवाद्याः स्वर्गे समेकमपि निनादयन्ति स्म। तत्र देवाः गूढरूपिणः हर्षपूर्णाः "जयतु गोविन्दः! हन्यतां दैत्यः चाणूरः, हे केशव!" इति वचांसि प्राहुः। दीर्घकालं चाणूरमाक्रन्दयित्वा, मथुसूदनः तस्य विनाशे नियतः सन्, तमादाय वेगेन परिभ्रमयामास। शतवारं तं मल्लदैत्यम् आवर्त्य, रिपुसूदनः तस्य प्राणं व्योम्नि निहत्य, भूमौ क्षिप्तवान्। स चाणूरः तेन भूमौ निपातितः शतधा भग्नः, तस्मिन्क्षणे भूमिः रक्तसरोवरं जातम्। तस्मिन्नन्तरे बलदेवोऽपि महाबलः मुष्टिकमल्लदैत्यम् हरिवत् युद्धाय प्रवृत्तः। स तम् मूर्ध्नि, उरसि, जानुनि च पाणिना ताडयित्वा, भूमौ पातयामास, मृत्युसमीपे तं संकृन्तन्। कृष्णः ततः वामपाणिना तुषलकमल्लराजम् आहत्य, भूमौ न्यपतयत्। चाणूरस्य मल्ले पराजये, मुष्टिकस्य च निपातने, तुषलकस्य च अन्ते, सर्वे मल्लाः पलायितवन्तः। तदा कृष्णः संकर्षणश्च हर्षेण रंगभूमौ प्रविश्य, बलात् समवयस्कगोपान् गृहीत्वा नृत्यन्तौ। कंसः क्रोधारुणलोचनः, रक्षिणः उच्चैः आज्ञापयत्—"एतान् गोपालकौ च सभायाः बहिः बलात् निष्कासयन्तु, समवायमपि।" "नन्दं दुष्टं शृङ्खलाभिः बद्ध्वा आनयन्तु, वसुदेवमपि बाल्यदण्डेन बद्ध्वा धारयन्तु।" "एतेषां गोपालकानां गोः संयम्य, यत् किञ्चिद् वित्तं तेषां, तत् अपहृत्य आनयन्तु।" इति कंसस्य आदेशे मथुसूदनः हसन्, तत्क्षणं उत्पत्य वेगेन वेदिकां आरोह्य कंसम् आजगाम। स तस्य केशेषु गृहीत्वा, किरीटमपातयन्, कंसम् भूमौ क्षिप्त्वा तस्योपरि न्यपतत्। भूमौ पतितेन तेन बलिनाऽधारभूतवाहिना आहतः कंसः, उग्रसेनपुत्रः, कृष्णेन प्राणैः विहीनः अभवत्। तदनन्तरं मथुसूदनः कंसस्य केशेषु गृहीत्वा, तं बलिनं रंगमध्यं प्रति चकार। तस्य ताडनदोलनबलात् कंसदेहः महानदीव वेगेन प्रवहदिव जातः। कंसस्य कृष्णग्रहणे, तस्य भ्राता सुनामः कोपसमुत्थितः, परन्तु बलभद्रेण सुलघुना ताडितः पतितः। तदा सर्वा सभा "हन्त हन्त" इति विलपन्ती, मदुराधिपतिं कृष्णेन तिरस्कृत्य हतं दृष्ट्वा। कृष्णः बलदेवेन सह शीघ्रं वसुदेवदेवक्योः पादौ गृहीत्वा प्रणम्य स्थितः। वसुदेवदेवक्यौ जनार्दनं उत्तोल्य, जन्मसमये उक्तवचांसि स्मृत्वा, कृताञ्जलिः स्थितवन्तौ। श्रीवसुदेवः उवाच—"भगवन्, नमः कुर्वतोः अस्माकं प्रसादं कुरु। यद् वरः कदापि देवेभ्यः दत्तः, स त्वया साधितः, हे केशव।" "त्वया पूजितेन, पापविनाशाय मम गृहे अवतीर्णेन, अस्माकं वंशः शुद्धः।" "त्वं सर्वेषां भूतानां अन्तर्बहिरस्ति, सर्वसाररूपः। यत् किञ्चित् भूतं भविष्यद्वा, तव एव प्रादुर्भावः, त्वं सर्वात्मा।" "यज्ञैः पूज्यः, सर्वदेवतामयः, अच्युतः, त्वं यज्ञः, यजमानः, यज्ञकर्तृणां परो गुरुः।" "हे जनार्दन, त्वं सर्वसृष्टेः आदिः।" "मम मनसि या त्वयि पुत्रभावनिषेधा जायते, या देवक्याः सुतस्नेहः, सा हि परममोहः।" "त्वं सर्वजन्तूनां कर्ता, अनाद्यन्तः; केन जिह्वया त्वं मानुषपुत्र इति कथ्यसे?" "विश्वेश्वर, यस्मात् इदं विश्वं जातम्, तव मायां विना केन हेतुनाऽस्माभ्यां जातः इति उच्यते?" "यत्र सर्वं चराचरं स्थितम्, यः गर्भे स्थितः, स कथं मानुषे त्वया जातः?" "तस्माद्, भगवन्, विश्वपालक, दयां कुरु। त्वदंशाभिः त्वं न मम पुत्रः। त्वत्तः एतत् सर्वं जगद् ब्रह्मादितरुपर्यन्तं जायते, कथं त्वं अस्मान् मोहयसि, पुरुषोत्तम?" "मम दृष्टिः तव मायया मोहिता, अहं त्वां पुत्रमिति ज्ञात्वा कंसात् भीतः। स भयः गतम्, त्वं गोकुलं नीतः, वर्धितः, अहं न ममत्वं पश्यामि, भगवन्।" "रुद्रमरुत्विन्द्राश्विनिसाध्यकृत्यम् तव दृष्ट्या विना न सम्पद्यते। त्वं विश्वनाथः, अस्माकं हिताय आगतः; त्वद्विज्ञानात् मोहः गतः।" एवमुक्ते, देवकीवसुदेवौ भगवत्कृत्यदर्शनात् यथार्थज्ञानं प्राप्तवन्तौ, तदा पुनः हरिमायया मोहितौ जातौ; यदुकुलस्य मोहित्यै, तेन विष्णुमाया प्रवर्तिता। स भगवान् उवाच—"मातः, पितः, दीर्घकालं काङ्क्षया युष्मान् द्रष्टुम् इच्छामि, कंसभयात् अहं न दृष्टवान्, संकर्षणमपि।" "ये मातरं पितरं च न पूजयन्ति, तेषां कालः वृथा याति, पापेषु एव जन्म जायते।" "ये गुरून्, देवान्, द्विजातीन्, पितरौ च पूजयन्ति, तेषां जन्म सफलम् भवति, तात।" इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमस्कन्धे विंशतितमोऽध्याये कृष्णबलरामयोः रंगभूमियुद्धं, कंसवधः, वसुदेवदेवक्योरात्मज्ञानं, भगवतः मायाविलासः, पितृमातृपूजनस्य माहात्म्यं च सम्यक् वर्णितम्।