स एव विष्णोः परमांशः, सर्वभूताधारः, पृथिव्यां अवतीर्णः, नूनं भुवो भारहरणाय समागतः। नगरवासिनः रामकृष्णयोः एवं कथयन्तः तस्मिन्नेव काले देवक्या वात्सल्यस्नेहेन सिक्तस्तनयुगलं हर्षवेगाद्वेगेन स्पन्दमानम्। पुत्रमुखदर्शनमहासुखलाभात् वसुदेवोऽपि वार्धक्यं विहाय पुनर्यौवनमिव प्राप्तवान्। राजमहिष्यः विस्तीर्णनयनाः तं निरन्तरं निरीक्षन्ति स्म, नगरस्त्रियः च समूहशः तस्य दर्शनात् न निवर्तन्ति। सख्यः, पश्यत कृष्णस्य मुखं, यस्य नेत्रे रक्तिमे, गजेन्द्रयुद्धक्लेशेन स्वेदबिन्दुभिः शोभिते। वयं तस्य मुखं पश्यामः, यदिव शरदम्बुजसदृशं, सलिलसिक्तं, सर्वेषां मध्ये विराजमानं; अस्मिन्नेव जन्मनि नयनानि पूर्णानि भवन्तु। हे सुन्दरि, पश्य श्रीयुतं बालं श्रीवत्सलक्षणं, तस्य शत्रुनाशिनं वक्षः, भुजद्वयं च महद्द्युतिमन्तं। किं त्वं न पश्यसि बलभद्रं, यस्य रूपं दुग्धचन्द्रकन्दलोत्पलधवलं, नीलाम्बरधरं समागतं? पश्य बलभद्रं मित्रे, मुस्तिकचाणूराभ्यां सह क्रीडन्तं, हरिणश्च हासं विलोकय। मित्राणि, पश्यत—हरिः चाणूरमभिमुखं मल्लयुद्धाय गच्छति; नात्र किञ्चित्संशयं—किं वृद्धाः अनुमन्यन्ते? कथं वा हरिः, यस्य कोमलं तनु यौवनारम्भे स्थितं, तेन वज्रकठिने चाणूरेण सह तुल्यं युध्येत? एते द्वौ सुश्लिष्टाङ्गौ यौवनसंपन्नौ, चाणूरमुख्या मल्लाः तु अतीव उग्राः। एषा हि मल्लन्यायविचारिणां मध्ये महती विपत्तिः—यत् बालस्य च बलिनः च युद्धं मूकैः नियामकैः पश्यते। श्रीपराशर उवाच—एवं नगरमध्य उच्यमाने, भूमिं कम्पयन् भगवांल्लोकनाथः हरिः कटिबन्धमवधार्य जनसमूहे मध्ये प्लुतवान्। बलभद्रः अपि भूमिं स्पृशन्, लीलया विचलन्, विस्मयकारिणं पृथिव्याः प्रतिपदं न विदारितम्। ततः कृष्णः, अप्रमेयवीर्यः, चाणूरेण सह युद्धमकरोत्, असुरमल्लः मुस्तिकः तु बलभद्रेण समारभत। हरिः चाणूरेण सह, पार्ष्णिप्रहारैः, मुष्टिप्रहारैः, वज्रनिपातैः, मल्लबन्धैः च समरं चकार। तयोः युद्धं लाताप्रहारैः, ताडनैः, गृहीत्वा चक्रे। स तयोः युद्धः, निरायुधोऽपि, अतीव भीषणः, घोरः, उत्सवसमाजे तेजसा प्रकटितः। यावत् चाणूरः हरिणा सह युध्यते, तावत् गोकुलवासिनः नगरजनाश्च सश्वासं धृत्वा परिणामं प्रतीक्षन्ति स्म। कृष्णः, विश्वरूपः, तेन सह क्रीडया युद्धमकरोत्, श्रमकोपसम्भूतया सिंहजटां कम्पयन्। चाणूरस्य च कृष्णस्य च वीर्यह्रासवृद्धी दृष्ट्वा, क्रुद्धः कंसः वाद्योपशमं आज्ञापयत्। तस्मिन्नन्तरे, वाद्योपशमे, दिव्यवद्यानि आकाशे सहसा निनदितानि। "जयतु गोविन्दः! हन्तु चाणूरासुरं, केशव!"—इति देवाः गूढरूपाः हर्षेण वदन्ति स्म। चिरकालं चाणूरं पीडयित्वा, मथुरानाथः मधुसूदनः तं घूर्णयितुम् आरब्धवान्। शतवारं चाणूरं परिभ्रम्य, शत्रुनाशकः भूमौ पतितवान्, तस्य प्राणा एवाकाशे नष्टाः। स भूमौ पतितः चाणूरः शतधा भग्नः, भूमिः तस्मिन्नेव क्षणे रुधिरस्य महती तडागवत् अभवत्। तदा बलदेवः अपि महाबलः मुस्तिकासुरेण यथाहरेः चाणूरेण सह समरं चकार। स तम् अङ्गुष्ठेन शिरसि, वक्षसि, जानुना च ताड्य, भूमौ क्षिप्य, प्राणवियोगे तं चूर्णयामास। कृष्णः तदा तोशलकनाम्ना मल्लराजं वाममुष्ट्या ताडयित्वा भूमौ पतितवान्। चाणूरे मल्लयुद्धे निहते, मुस्तिके भूमौ पतिते, तोशलके च नष्टे, सर्वे मल्लाः पलायिताः। ततः कृष्णः सङ्कर्षणश्च हर्षपूर्णौ रंगमण्डले प्रविश्य, समवयस्कान् गोपालान् बलात् गृहीत्वा क्रीडितवन्तौ। कंसः, रुष्टः, रक्तलोचनः, रक्षिणः उच्चैः आज्ञापयामास—"एतौ गोपालकौ च जनसमूहं च बलात् रंगाद् निष्कासयत!" "नन्दं दुर्जनं अत्र लौहशृङ्खलाभिः बद्ध्वा गृहीतव्यं! वसुदेवोऽपि दण्ड्यः, यथार्हं तं बन्धयत!" "एतेषां कृष्णसखीनां गावः निगृह्यन्तां, यत्किञ्चिद् धनं तेषां तदपि गृहीतव्यम्!" एवं कंसस्य आज्ञाप्रदाने, हसन् मधुसूदनः त्वरया उत्पत्य मंचं आरोह्य कंसं शीघ्रं गृहीत्वा। केशेषु धृत्वा, तस्य मुकुटं भूमौ पतितम्, तं भूमौ क्षिप्य, स्वयम् अपि तस्योपरि पतितवान्। महावीर्येण जगद्धारिणा ताडितः, कंसः उग्रसेनात्मजः, कृष्णेन प्राणान् त्यक्तवान्। ततः मधुसूदनः केशेषु कंसं गृहीत्वा, तस्य शरीरं रंगमध्यं प्रति चिक्षेप, स महाबलः। तस्य ताडनद्रवणयोः प्रभावात्, कंसस्य देहम् आपातितं महतीं वेगेन प्रवहन्तीं नदीं इव बभूव।