मथुरानगरजनानां नेत्राणां महोत्सवः अद्य भविष्यति, यतः ते गोविन्दस्य अङ्गानि पश्यन्ति स्म। या भाग्यवतीः विस्तीर्णनेत्राः गोपाङ्गनाः तं परमेश्वरं स्वच्छन्दं पश्येयुः, ताभिः स्वजनानां मध्ये कः किल धन्यः दृष्टः? हन्त! या निधिः गोप्यः स्त्रीभ्यः दर्शिता, तां दृष्ट्वा निर्ममहृदयः विधाता तासां नेत्राणि अन्यत्र नीतवान्। हरौ गच्छति अस्माकं स्नेहः शिथिलः जातः, हस्तेषु कङ्कणानि अपि शीघ्रं शिथिलानि भवन्ति। अक्रूरः, कठोरहृदयः, अश्वान् शीघ्रं प्रचोदयति; गोप्यः दुःखिताः सन्ति, कः न कृपां कुर्यात्? हन्त! पश्यत कृष्णस्य रथेनोत्थितं रजः, येन हरिः दूरं नीतः, तच्च रजः अपि दृष्टेः परे गतं। एवं गोप्यः विषण्णदृष्टयः तिष्ठन्त्यः, केशवः रामेण सह व्रजभूमिं त्यक्त्वा निर्गतः। रथे शीघ्रगैः अश्वैः सञ्चरन्तः, रामः, अक्रूरः, शत्रुसूदनः च यमुनातटं मध्याह्ने अगच्छन्। ततः अक्रूरः कृष्णं उवाच—"किञ्चित्कालं मम अनुज्ञां देहि, कलिन्द्याः जले मध्याह्नस्नानं करिष्यामि।" कृष्णेन अनुमते, स बुद्धिमान् तत्र यमुनाजलं प्रविश्य परमब्रह्म ध्यानम् अकरोत्। तत्र स बलेश्वरं ददर्श—सहस्रफणाभरणं, मल्लिकापुष्पसदृशगौरवपुषं, कमलदलरक्तलोचनं, विस्तीर्णनेत्रं च। वासुक्यादिभिः महोरगैः परिवृतं, गन्धर्वैः स्तुतं, वनमालाविभूषितं च। श्यामपट्टवाससम्, शिरसि सुन्दरपद्माभरणं, मनोहरकुण्डलशोभितं, जले अधस्तात् स्थितं च। तस्य अङ्के कृष्णः श्यामवर्णः, ताम्रविपुललोचनः, चतुर्भुजः, सुशरीरः, चक्राद्यायुधविभूषितः आसीत्। पीताम्बरधारी, नानामालाभरणैः शोभितः, मेघमिव इन्द्रधनुषा भूषितं सन्दृश्यते स्म। श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्, किरीटकुण्डलविभूषितम्, निर्मलपद्माभरणम्, कृष्णं स दृष्टवान्। तत्र सः सनन्दनादियोगिभिः योगनिष्ठैः, मलरहितैः, नासाग्रन्यस्तदृष्टिभिः, ध्यातं तमपश्यत्। ततः अक्रूरः बलरामकृष्णौ तत्रैव दृष्ट्वा विस्मितः चिन्तितवान्—"कथमिमौ रथात् शीघ्रं अत्र आगतौ?" वाक्यं वक्तुमिच्छन्, जनार्दनः तस्य वाक्यम् अवारयत्। ततः जलात् निर्गत्य पुनः रथं प्रति अगच्छत्। तत्र रामकृष्णौ पूर्ववत् मानुषरूपे रथे स्थितौ दृष्टवान्। पुनः जले निमज्ज्य, तत्रापि तौ गन्धर्वमुनिसिद्धमहोरगैः स्तूयमानौ ददर्श। तदा तयोः स्वरूपं ज्ञात्वा, स दानपतिः तं अव्ययम्, सर्वज्ञानस्वरूपं, स्तोतुं प्रचक्रमे। "नमः ते, शुद्धसत्त्वरूप, अचिन्त्यमहिमा, परमात्मन्, सर्वव्यापिन्, नानारूप, एकनित्यस्वरूप! नमस्ते, अचिन्त्य, सत्त्वस्वरूप, हविरूप, प्रकृतिपर, अगम्य, भगवन्! त्वं भूतात्मा, इन्द्रियात्मा, प्रकृत्यात्मा, आत्मा, परमात्मा, पञ्चधा एक एव स्थितः।" "अनुगृहाण, सर्वात्मन्, क्षराक्षरपति, ब्रह्मविष्णुशिवादिभिरुपलक्षित! रूपार्थनामवर्णनातीत, नमस्ते, परेश! यत्र नामजात्याद्यकल्पना नास्ति, तत् परं नित्यं अव्ययं ब्रह्म, त्वमेव तदजम्।" "वस्तुविज्ञानं कल्पनया एव, अतः त्वं कृष्णाच्युतानन्तविष्णुभिरिति स्तूयसे। त्वमेव सर्वं, अज, एतेन कल्पनावशेन विश्वं त्वमेव; त्वं विश्वात्मा, विकाररहितः, त्वयि अन्यन्नास्ति। त्वं ब्रह्मा, शिवः, अर्यमन्, कर्ता, धर्ता, सुरेशः, वायुः, वह्निः, वरुणः, कुबेरः, अन्तकः; एक एव विभक्तशक्त्या जगत् पालयसि।" "सूर्यरश्मिरूपेण जगत् सृजसि; त्वद्गुणैः विश्वं व्याप्यते, अज! तत् परं रूपम् अक्षरम् सत्यम् इत्युच्यते; तस्मै ज्ञानात्मने, सत्-असत्-रूपाय, नमः। नमो वासुदेवाय, नमः सङ्कर्षणाय, नमः प्रद्युम्नाय, नमोऽनिरुद्धाय।" एवं स यदुकुलोत्पन्नः जले विष्णुं स्तुत्वा, पुष्पधूपैः सर्वेश्वरं पूजयामास। मनः सर्वविषयात् निवर्त्य, तत्रैव स्थाप्य, स दीर्घकालं ब्रह्मभावनया स्थित्वा, अन्ते ध्यानात् निवृत्तः। स्वकार्यसिद्धिं मन्यमानः, स बुद्धिमान् यमुनाजलात् निर्गत्य पुनः रथमुपसृत्य, रामकृष्णौ पूर्ववत् स्थितौ दृष्टवान्। तदा अक्रूरः विस्मयविस्तारितनेत्रः, कृष्णेन सम्बोधितः। कृष्णः उवाच—"अक्रूर, यमुनाजले किञ्चिदद्भुतं दृष्टं त्वया, यतः तव नेत्रे विस्मयात् विस्तीर्णे।" अक्रूरः उवाच—"अच्युत, यदद्भुतं जले दृष्टं, तद्रूपमेव तत्रापि पश्यामि।" "त्वदीयया योगमायया, हे कृष्ण, त्वया सह संगतः, यस्य रूपं विश्वमयं अद्भुतं।" "किं पुनः अत्र विलम्बः? गच्छामः मथुरां, माधुसूदन! कंसात् भीतोऽस्मि—परवृत्तजीवानां हन्त दुःखम्!