यः तेजस्वी, भीषणः, विविधवर्णरश्मिसमूहः, विद्युत्प्रभायाः सदृशः, दुष्टजनानां नेत्राणि कालिम्करोति, तस्य प्रभावः दूरं व्याप्यते। यस्य उपरि बलीः जलं स्थाप्य पृथिव्यां रम्यभोगान् प्राप्तवान्, अमृतत्वं, देवाधिपत्यं, पूर्णं मन्वन्तरं च शत्रुनिर्मुक्तं समासादितवान्; स एव भगवान्। अहं तु कंससंसर्गात् दोषग्राममयः पतितः, साधुभिः निन्दितः, अपमानदुःखितः; स भगवान् मां स्वीकर्तुं इच्छति वा? यस्य ज्ञानस्वरूपस्य, शुद्धसत्तासमूहस्य, नित्यप्रकाशस्य, सर्वदोषवर्जितस्य, सर्वभूतहृदयस्थितस्य, अस्मिन् लोके किमपि अज्ञातम् अस्ति? अतः भक्तिनम्रचित्तः अहं सर्वेश्वरं, परमात्मांशं, अनादिमध्यान्तं विष्णुं, उपगच्छामि। एवं चिन्तयन् स यदुवंशजः गोविन्दं समीपमगच्छत्; "अहं अक्रूरः" इति उक्त्वा हरिपादयोः शिरः नमितवान्। तं ध्वजवज्रपद्मचिह्नितकरं श्रीकृष्णः स्नेहेन आलिङ्ग्य समीपमानीय गाढं परिष्वज्य तुष्टः। ततः उचितं अभिवादनं कृत्वा, बलरामः केशवः च तं सह गृहं प्रविष्टवन्तौ। अक्रूरः च ताभ्यां सह अभिवादनादिकं कृत्वा यथायोग्यं भोजनं कृतवान्, पश्चात् सर्वं वृत्तान्तं तयोः निवेदितवान्। स उग्रसेनपुत्रः कंसः तान् कथं पीडयति, देवकी देवी कंसदुष्टेन कथं क्लिश्यते, इति सर्वं अक्रूरः विस्तरेण उक्तवान्। कंसस्य उग्रसेनस्य प्रति दुष्टवृत्तिः, यः प्रयोजनं सेनया सह अक्रूरः प्रेषितः, इति अपि निवेदितम्। सर्वं केशिसूदनः भगवाँस्सम्यक् शृण्वन्, "एतत् सर्वं दानपते, मया पूर्वमेव ज्ञातम्," इति उक्तवान्। "अहं यथायोग्यं कर्तुं निश्चितः; कंसः मया हन्यते, अन्यथा न संभवति," इति प्रतिज्ञातवान्। "श्वः, हे राम, त्वया सह वयं मथुरां गच्छामः; गोपश्रेष्ठाः अपि बहूनि दानानि गृहीत्वा आगच्छन्ति।" "रात्रौ विश्रामय; चिन्ता न कर्तव्या। त्रिरात्रेण अहं कंसं सह अनुचरैः हनिष्यामि।" ततः गोपान् उपदिश्य, अक्रूरः केशवः बलभद्रः च नन्दगोपगृहं सुखेन शयितवन्तः। प्रभाते, दिवसम् स्पष्टं दृष्ट्वा, श्रीकृष्णः रामः अक्रूरः च हर्षेण मथुरायात्रायै सज्जीभूताः। तदा गोप्यः मुक्तकङ्कणभुजा, गम्भीरश्वासैः दुःखिताः, परस्परं इदं वचनं उक्तवन्तः— "गोविन्दः मथुरां गत्वा कथं पुनः गोकुलं प्रतिनिवर्तते? स तत्र नगरस्त्रीणां मधुरवचनानि श्रवणेन पिबति।" "यदा तस्य चित्तं नगरस्त्रीणां क्रीडावाक्यनिवासं भविष्यति, तदा कथं पुनः गोप्यः प्रति आकर्षितं भविष्यति?" "दैवात् हरिः सर्वगोपग्रामसारः अपहृतः, गोप्यः च हृदयहीनदुष्टेन त्यक्ताः।" "नगरस्त्रीणां गूढार्थयुक्तवचनानि, सौम्यगतिर्बन्धुरदृष्टिः च अतिशयम् अद्भुतम्।" "ग्रामहरिः क्रीडासौन्दर्ययुक्तः, तेन कस्यापि समीपं पुनः आगमिष्यति?" "स केशवः रथं आरोह्य मथुरां गच्छति, अक्रूरः क्रूरः मोहितः तं अपहृतवान्।" "अक्रूरः हृदयहीनः, गोपजनानां भक्तिं न जानाति, यः हरिं नेत्रानन्ददायकं अन्यत्र नयति।" "गोविन्दः रामेन सह रथमारुह्य निर्दयः गच्छति; कश्चित् तं शीघ्रं निरोधयतु।" "वयोवृद्धानां पुरतः वदितुं न उचितम्; ते किं करिष्यन्ति, यः वियोगाग्निना दग्धः?" "नन्देन नेतृत्वे गोपाः गन्तुं सज्जाः; किन्तु कोऽपि गोविन्दं प्रतिनिवर्तयितुं यत्नं न करोति।" "अद्य रात्रिः मथुरानारीणां सुन्दरी, याः अच्युतस्य कमलमुखं काजललिप्तनेत्रैः पिबन्ति।" "ये कृष्णसह याति, ते धन्याः; तं दृष्ट्वा रोमाञ्चः जायते।" "अद्य मथुरावासिनां नेत्रेषु महोत्सवः, गोविन्दस्य अंगानि दृष्ट्वा।" "कस्य स्वजनः, धन्यः, तासां स्त्रीणां दृष्टः, याः विस्तीर्णनेत्रैः परमेश्वरं निर्बाधं पश्यन्ति?" "हा! गोप्यः निधिं दर्शयित्वा, सृष्टिकर्ता हृदयकठोरः तासां नेत्राणि अन्यत्र नीतवान्।" "हरौ निर्गच्छति, स्नेहः क्षीणः, हस्तकङ्कणानि अपि शीघ्रं शिथिलानि।" "अक्रूरः क्रूरहृदयः अश्वान् शीघ्रं प्रेषयति; गोप्यः दुःखिताः, कः न दया कुर्यात्?" "हा! कृष्णरथेन उत्थितं धूलि पश्य; हरिः दूरं नीतः, सा धूलिः अपि दृष्ट्याः पराङ्मुखी।" एवं गोप्यः विषादपूर्णदृष्ट्या केशवस्य व्रजभूमिनिर्गमनं पश्यन्त्यः दुःखिताः। ततः रामः अक्रूरः शत्रुसूदनः च शीघ्ररथगमनं कृत्वा मध्यान्हे यमुनातटं प्राप्तवन्तः। तत्र अक्रूरः कृष्णं उवाच— "स्वामिन्, क्षणं अनुमति देहि; अहं कालिन्द्याः जलं मध्ये मध्याह्नस्नानं करिष्यामि।" कृष्णेन अनुमते प्राप्ते, स बुद्धिमान् अक्रूरः यमुनाजले प्रवेश्य, तत्र परमब्रह्मणि ध्यानं कृतवान्।