बाल्यं तव, अद्भुतं बलं, जन्म च अस्माकं मध्ये—एतानि सर्वाणि आश्चर्यरूपाणि। हे अगाधगुण, एषु विचार्यमाणेषु, कृष्ण, अस्माकं मनसि संशयो जायते। देवो वा, दानवो वा, यक्षः वा, गन्धर्वः वा—किम् अस्माकं तेन? त्वं अस्माकं बान्धवः; अस्माकं नमः ते। इति गोपैः संबोधितः कृष्णः क्षणं मौनं धृत्वा, स्नेहयुक्तं खिन्नभावं दर्शयन् तान् प्रत्युवाच, महर्षे। "मम सम्बन्धेन, हे गोपाः, यदि यूयं न लज्जध्वे, अथवा मम सम्मानः न युक्तः, तर्हि किं तव विचारणया? यदि मम प्रति स्नेहः अस्ति, यदि अहं योग्यः अस्माकं सन्मानाय, तर्हि मम यथार्थबान्धवत्वं बुद्ध्या स्वीकरोत। न अहं देवः, न गन्धर्वः, न यक्षः, न दानवः—अहं तव बान्धवः, अन्यथा न चिन्तनीयम्।" हरेः एतानि वचनानि श्रुत्वा गोपाः मौनं धृत्वा वनं जग्मुः, स्नेहयुक्तं खिन्नभावं हृदये धारयन्तः। तस्मिन्नेव समये कृष्णः निर्मलम् आकाशम्, शरदिन्दुवत् उज्ज्वलम्, कुमुदिनीपुष्पैः सर्वदिशः सुरभितम् अपश्यत्। वृक्षाणां रम्याः पङ्क्तयः, मधुरगुञ्जनं मधुकरीणां च विलोक्य, गोपिकाभिः सह तस्य मनः प्रमोदाय अभवत्। रामेण सह, गोपिकानां मनः मोहयन्, शूरपुत्रः मधुरं गीतं विविधवाद्यैः सह गायन् आसीत्। तस्य गीतस्वरं श्रुत्वा गोपिकाः शीघ्रं गृहात् निर्गत्य, मदुसूदनस्य समीपं धाविताः। एक गोपिका मन्दं गीतं समये गायति, अन्याः श्रवणं कुर्वन्ति, अन्याः हृदये तं स्मरन्ति। काचित् "कृष्ण, कृष्ण" इति वदन्ती लज्जिता अभवत्; अन्याः प्रेम्णा अन्धिता लज्जां विहाय तस्य पार्श्वं गता। काचित् गृहान्तरे स्थित्वा, वृद्धान् बहिः दृष्ट्वा, गोविन्दं मनसा ध्यायन्ती, नेत्राणि निमील्य तिष्ठति। एवं तस्य चिन्तया उत्पन्नः प्रमोदः वृद्धः, पुण्यसम्पत्तिः क्षीणा, तस्य वियोगदुःखेन सर्वपापानि गलितानि, ताः शून्याः अभवन्। काचित् गोपिका विश्वसृष्टिं, ब्रह्मणं च तद्रूपेण चिन्तयन्ती, प्राणान् स्थगयित्वा मोक्षम् प्राप्तवती। गोपिकाभिः परिवृतः गोविन्दः शरदिन्दुवत् रम्यां रात्रिं मानयन्, रासारम्भस्य प्रमोदाय उत्सुकः आसीत्। गोपिकाः समूहशः कृष्णस्य क्रीडां अनुकरणं कुर्वन्त्यः, तस्य रूपेण साकाराः अभवन्; कृष्णः अन्यत्र गच्छन्, ताः वृन्दावनस्य अन्तरभागे विचरन्ति। कृष्णस्य वियोगे, हृदयं निगृह्य, अन्योन्यं वदन्ति—"अहं कृष्णः—पश्य मे रम्यं गमनम्!" अन्याः वदन्ति—"श्रुणु मम गीतम्, कृष्णस्य गीतम्!" काचित्—"दुष्ट कालय, तिष्ठ! अहं कृष्णः!" इति बाहुं प्रहारयन्ती तस्य क्रीडाभावं धारयति। अन्याः—"हे गोपाः, न भयं—इह स्थातव्यं! अहं गोवर्धनं धृतवान्, वर्षे न भयं।" अन्याः—"धेनुकं पतितवती, अहं कृष्णः—इदानीं स्वैरं भ्रमामि।" एवं गोपिकाः कृष्णकृत्यानां विविधं अनुकरणं कुर्वन्त्यः, वृन्दावनस्य रम्येषु वनान्तरेषु सह विचरन्ति। भूमिं दृष्ट्वा, अग्रगण्या गोपिका, सन्तोषे रोमाञ्चिताङ्गी, पद्मलोचनाः विस्तीर्णाः, इति उवाच—"पश्यैतानि पदचिह्नानि, ध्वजवज्राङ्कुशपद्मचिह्नानि—एतानि कृष्णस्य पदानि, तस्य क्रीडागतेन शोभितानि।" काचित् सौभाग्यशालिनी, सुकुमारवती गोपिका तेन सह गतवती; तस्या पदानि, तस्य समीपे, लघुनी च दृश्यन्ते। अत्र दामोदरः पुष्पाणि तस्यै समर्पितवान्, यतः केवलं अग्रभागः तस्य महतः पदचिह्नस्य दृश्यते। अत्र सैव पुष्पैः शोभिता तेन सह उपविष्टा; पूर्वजन्मनि विष्णुं, सर्वात्मानं, पूजितवती। ताम् पुष्पमालया सम्मान्य, नन्दपुत्रः अत्र गच्छति—पश्य। अन्या, गमनश्रेण्यां न शक्नोति, कटिपरिस्थूलता विलम्बिता, यथाशक्ति शीघ्रं गच्छति, तस्या अङ्गुल्यः भूमिं स्पर्शयन्ति। पश्य मित्रे! सा हस्तेन नीत्वा, तस्य हस्तं तस्य हस्ते स्थापयित्वा, पदचिह्नैः दर्शयति—न स्वयमेव गच्छति। केवलं हस्तस्पर्शेन, सा चतुर्या तस्य तिरस्कारं अनुभूय, पदचिह्नैः दर्शयति—सा शनैः गच्छति, खिन्ना, निराशा च। नूनं सा उवाच—"शीघ्रं आगत्य त्वं पुनः मिलिष्यसि"—एषा कृष्णेन शीघ्रं गमनं कृतम्। कृष्णः कुञ्जं प्रविष्टः, तस्य पदचिह्नानि अत्र न दृश्यन्ते। निवर्तस्व; चन्द्रप्रभा अत्र न आगच्छति। ततः गोपिकाः कृष्णं न दृष्ट्वा खिन्नाः अभवन्, यमुनातीरं गत्वा तं स्मरन्त्यः गीतं गायन्ति। अनन्तरं गोपिकाः कृष्णं समीपं आगच्छन्तं ददृशुः, तस्य पद्ममुखं उज्ज्वलं, त्रैलोक्यरक्षकं, सहजक्रीडया रम्यम्। काचित् गोपिका गोविन्दं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, हर्षेण व्याकुला, "कृष्ण, कृष्ण" इति उच्चैः उक्त्वा, अन्यं किंचित् न उवाच। अन्या, भ्रूविलासं कुर्वन्ती, ललाटे चिह्नं कुरुती, हरिं पश्यन्ती, मधुपक्ष्मण्या तस्य पद्ममुखं पिबन्ती। अन्या गोविन्दं दृष्ट्वा नेत्राणि निमील्य, तस्य रूपे मनः स्थापयन्ती, योगनिष्ठेव आसीत्। ततः माधवः काञ्चित् स्नेहवाक्यैः, काञ्चित् भ्रूविलासैः, अन्याः हस्तस्पर्शेन जितवान्।