भगवान् कृष्णः इन्द्रस्य पुत्रस्य शोकं निवारयन् इन्द्रं उवाच—"त्वं गच्छ; तव पुत्रस्य विषये दुःखं मा कुरु। अर्जुनस्य शत्रवः मम सन्निधौ विजयं न प्राप्स्यन्ति। युद्धसमाप्तौ अर्जुनस्य हितार्थं युधिष्ठिरस्य नेतृत्वे सर्वे पुत्राः अकिञ्चनाः कुन्त्यै प्रत्यर्पिताः भविष्यन्ति।" एवं पराशरेण उक्तः सुरेश्वरः जनार्दनं समालिङ्ग्य, ऐरावतगजं आरूढः, पुनः स्वर्गं प्रतिगच्छत्। ततः कृष्णः गवां गोपालानां सह पुनः व्रजं प्रतिगच्छत्, गोपीभिः विशुद्धदृष्टिपथेन मार्गं समार्जयन्। इन्द्रस्य गमनानन्तरं गोपाः कृष्णं दृष्ट्वा—यः निष्कलुषकर्मा गोवर्धनं धृतवान्—स्नेहेन तम् अब्रुवन्। "हे महाबाहो! त्वया वयं गवः च महाभयात् रक्षिताः स्म, गोवर्धनधारणेन। बाललीला च गोपालभावः च तव अनर्हः—तव कर्माणि दिव्यानि; एषां अर्थं वद, प्रियः। त्वं कालयं जलमध्ये निगृह्य, प्रलम्बं निपात्य, गोवर्धनं धृत्वा—एतेषु तव कर्मसु मनः अस्माकं व्यग्रं जातम्।" "सत्यं, सत्यं, हे अनन्तवीर्य हरे! एतेषु तव कर्मसु दृष्ट्वा, त्वं मानवः इति न मन्यामहे। हे केशव! व्रजस्य स्त्रीबालानां तव प्रति स्नेहः अस्ति; तथापि एतेषु तव कर्मसु सर्वदेवानां अपि असंभवम्। तव बाल्यं, अतिशक्तिः, अस्माकं मध्ये जन्म—एते सर्वे आश्चर्यजनकाः; हे अगाधगुण! एषु विचारयन् अस्माकं संशयः जायते।" "देवः वा, दानवः वा, यक्षः वा, गन्धर्वः वा—कः भेदः? त्वं अस्माकं बान्धवः; त्वं नमः।" इति गोपैः उक्तः कृष्णः किञ्चित् स्नेहदोषं दर्शयन् क्षणं मौनं आसीत्; ततः गोपान् प्रति उवाच— "मम सम्बन्धेन यदि यूयं लज्जां न अनुभवथ, अथवा अहं सम्मानार्हः न अस्मि, तर्हि विचारस्य प्रयोजनं किम्? यदि मम प्रति स्नेहः अस्ति, सम्मानार्हः अस्मि, तर्हि मां सच्च बान्धवम् इति बुद्धिः भवतु। अहं न देवः, न गन्धर्वः, न यक्षः, न दानवः; अहं अस्माकं बान्धवः एव अस्मि—अन्यथा चिन्तनं न आवश्यकम्।" एवं हरेः वचनं श्रुत्वा गोपाः मौनं धृत्वा वनं जग्मुः, स्नेहदोषेन स्पृष्टहृदयाः। किन्तु कृष्णः शरदिन्दुवत् निर्मलाकाशं, प्रस्फुटितं कुमुदिन्यः, सर्वदिशः सुरभिणा पूरयन्, रम्यवृक्षपङ्क्तयः, मधुरमधुकरीसमूहः च दृष्ट्वा, गोपिकाभिः सह आनन्दे मनः अवर्तयत्। रमणीयसंगीतं वाद्यैः सह रमानुगतः शूरपुत्रः स्त्रीणां प्रियः मधुरं गायन् आसीत्। तस्य गीतश्रवणात् गोपिकाः शीघ्रं गृहात् निर्गत्य मधुसूदनस्य समीपं अगच्छन्। एक गोपी सस्वरं गीतं गायति, अन्याः श्रुत्वा तं स्मरन्ति, अन्याः हृदयेन तं चिन्तयन्ति। एक गोपी "कृष्ण, कृष्ण" इति सन्तुष्टा लज्जिता अभवत्; अन्याः प्रेम्णा मोहिताः तस्य समीपं निर्लज्ज्यं अगच्छन्। एक गोपी गृहे स्थित्वा, वृद्धजनान् दृष्ट्वा, गोविन्दं चक्षुषः निमील्य ध्यानं अकुरोत्। एवं तस्य चिन्तनात् आनन्दः वर्धमानः, पुण्यसम्भारः क्षीणः, तस्य वियोगदुःखेन पापानि क्षीयमानानि, गोपिकाः शून्याः अभवन्। एक गोपी, विश्वसृष्टिं परमब्रह्म स्वरूपं चिन्तयन्ती, मुक्तिं प्राप्तवती, प्राणान् स्थगयन्। गोपिकाभिः परिवृतः गोविन्दः शरदिन्दुसमया रम्या रात्रिं पूजयन्, रासानृत्यस्य आरम्भे हर्षितः अभवत्। गोपिकाः समूहशः कृष्णस्य कृत्यं अनुकरणं कुर्वन्त्यः, तस्य क्रीडया रूपाणि धारयन्त्यः, कृष्णस्य अन्यत्र गमनात् वृन्दावनस्य अन्तः भागं विचरन्त्यः। कृष्णस्य वियोगे, हृदयं निगृह्य, अन्योन्यं उवाचुः—"अहं कृष्णः, पश्य मे रम्यं चालं!" अन्याः "श्रुणु कृष्णस्य गीतं मम!" इति। अन्याः "दुष्टकालय, स्थातुम्! अहं कृष्णः!" इति बाहुं प्रहार्य, तस्य क्रीडावेशं धारयन्ति। अन्या "हे गोपाः, मा भयध्वम्! अहं गोवर्धनं धृतवान्, वृष्टेः भयम् न अस्ति!" इति। अन्याः कृष्णं अनुकरणं कृत्वा "धेनुकं अपातयम्; इदानीं यथेष्टं विचरामि।" इति। एवं गोपिकाः कृष्णस्य विविधकर्माणि अनुकरणं कुर्वन्त्यः रम्यवृन्दावनवनानि सह विचरन्ति। भूमिं दृष्ट्वा, एक गोपी, गोपिकानां अग्रणी, हर्षेण रोमाञ्चिता, विशालपद्मलोचनाः, उवाच— "पश्यैतानि पदचिह्नानि—ध्वजः, वज्रः, अंकुशः, पद्मः—एतानि कृष्णस्य पदानि, तस्य क्रीडामन्दगमनं शोभयन्ति।" "काचित् सौभाग्यशालिनी, रमणीया कृष्णेन सह गतवती; एतानि तस्य पदसमीपस्थानि लघुपदचिह्नानि तस्यैव।" "अत्र दामोदरः तस्यै पुष्पाणि सञ्चिन्वन्, केवलं अग्रभागः तस्य महापदचिह्नस्य दृश्यते।" "अत्र सा पुष्पैः अलङ्कृता कृष्णेन सह उपविष्टा; पूर्वजन्मनि विष्णुं सर्वात्मानं पूजितवती।" "साम्प्रतं ताम् पुष्पमालया सम्मान्य नन्दपुत्रः अनेन मार्गे गतः—पश्य।" "अन्या गोपी पदयात्रायां न समर्था, कटीभारात् विलम्बिता, यथाशक्ति शीघ्रं गच्छन्ती, तस्य पादाङ्गुली भूमिं स्पृशन्ति।" एवं श्रीमद्भागवतपुराणस्य उक्तानि श्लोकानि एकस्मिन् स्नेहपूर्णे, भक्तिसम्पन्ने, संस्कृतनिबद्धे कथायाम् अवतरति।