क्रोधेन रक्तलोचनः बलरामः प्रलम्भं भुजेन शिरसि प्रहारं चकार। तेन प्रहारेण प्रलम्भस्य नेत्रे बहिर्निष्पेततुः। तस्य शिरः भग्नं बभूव, मुखात् रक्तं प्रवहद् अपतद् दैत्यश्रेष्ठः पृथिव्याम् मृत्युम् उपागमत्। बलरामस्य तद् अद्भुतकर्म दृष्ट्वा गोकुलवासिनः गोपालाः प्रमोदिताः सन्तः, हर्षेण तम् स्तुत्वा "साधु! साधु!" इति शब्दं अकुर्वन्। दैत्ये निहते गोपालैः स्तुतः रामः कृष्णेन सह पुनः गोकुलं प्रतिनिवर्तितः। एवं रामकेशवौ वने विचरन्तौ तत्र वर्षाकालः समाप्तः, शरत्कालः पद्मैः विभूषितः समुपस्थितः। पल्वलेषु मत्स्याः क्लेशं प्राप्नुवन्ति, यथा गृही, पुत्रक्षेत्रासक्तः, ममतयाऽपि क्लिश्यते। वनान्ते मयूराः मौनं स्थिताः, गर्वं परित्यज्य, वनस्य शून्यत्वं विज्ञाय, यथा योगिनः संसारस्य रिक्ततां पश्यन्ति। निर्मलाः श्वेतमेघाः जलं त्यक्त्वा व्योम्नः अपेताः, यथा विवेकिनः स्वगृहं परित्यजन्ति। शरदर्करश्मिभिः तप्ताः सरांसि शुष्यन्ति, यथा देहिनां हृदयानि अतिस्नेहेन शुष्यन्ति। शरत्कालीनानि वारिणि पद्मैः शोभितानि, यथा शुद्धहृदयानां बुद्धिः सम्यग्ज्ञानात् विशुद्धिं लभते। विशुद्धे व्योम्नि ताराः अविभक्तप्रभया विराजन्ते, चन्द्रश्च योगिवद् विशुद्धात्मा साधुषु सञ्चरति। शनैः शनैः तीरात् आपः उपशुष्यन्ति, यथा विवेकिनः पुत्रक्षेत्राद्यभिमानं त्यक्त्वा ममकारं संत्यजन्ति। हंसाः पूर्वं सरांसि परित्यज्य, तानि पुनः आगच्छन्ति, यथा योगिनः सर्वक्लेशान् जित्वा विघ्नरहिताः योगं पुनर् आप्नुवन्ति। सागरः अतीव शान्तः, तस्य आपः स्थिराः, यथा विरक्तस्य मुनेश्चित्तम् परं योगं शनैः प्राप्य शान्तं भवति। सर्वत्रापि जलानि अतीव विशुद्धानि, यथा विदुषां मनः विष्णुं सर्वव्यापिनं ज्ञात्वा प्रशान्तं भवति। शरदि निर्मले व्योम्नि, मेघाः अपगम्य, यथा योगिनां मनः योगाग्निना सम्पूर्णक्लेशपुञ्जं दग्ध्वा विशुद्धं भवति। तारा-पतिः सूर्यरश्मिजं तापं शमयति, यथा महाविवेकः अहंकारसमुत्थं दुःखं प्रशमयति। शरदि मेघान् व्योम्नः, पङ्कं पृथिव्याः, दूषणं च जलस्य, स हर्तुं समर्थः, यथा निग्रहः इन्द्रियार्थेभ्यः इन्द्रियाणि हर्ति। यथा प्राणायामे, सरांसि जलैः नित्यं पूर्यन्ते शुष्यन्ते च, पूरणरेचनकुम्भकादिभिः। ऋतुश्च समुपस्थिते, व्योम्नि तारासु च निर्मले, स व्रजजनान् महोत्सवेन्द्राय सज्जान् दृष्ट्वा। उत्सवाय उत्सुकान् प्रमुदितांश्च गोपालान् दृष्ट्वा, कृष्णः प्राज्ञः curiosity-भावेन वृद्धान् प्रति इदं वचनं उवाच। "कः अयं इन्द्रः यस्य नाम्ना यूयं प्रमुदिताः?" इति स नन्दं गोपालपतिं सादरं पप्रच्छ। नन्दः प्रत्युवाच, "इन्द्रः देवेशः, मेघवारिधीशः च, मेघान् वर्षाय प्रेरयति। तस्मात् वर्षात् धान्यानि जायन्ते, तानि च वयं अन्ये च उपयुञ्ज्महे, जीविताय, देवपूजनाय च। एता गावः क्षीरपूर्णाः, वत्ससमन्विताः, तैः धान्यैः पुष्टाः, बलवन्तः सन्तुष्टाश्च भवन्ति। यत्र यत्र वर्षदाः मेघाः दृश्यन्ते, तत्र न खाद्याभावः, न तृणक्षयो, न च कश्चन क्षुधया पीड्यते। एषा पृथिवी गावः दुग्धा, मेघाः सूर्यस्य वारि, पर्जन्यः सर्वेषां भूतानां हिताय वर्षति। अतः वर्षाकाले सर्वे राजा आनन्दिताः सन्तः इन्द्रं देवेन्द्रं यज्ञैः पूजयन्ति, वयं चान्ये च।" एवं नन्दस्य वचनं शृत्वा, इन्द्रपूजायाम्, दामोदरः तदा वचनं उवाच, येन देवपतिः कोपं जगाम। "न वयं कृषकाः, न च वणिजः, पितः, गावः एव नः दैवतम्, वने वसामः। दर्शनं, त्रयो वेदाः, वाणिज्यं, राजधर्मश्च—एते चत्वारः विद्या-शाखाः; वाणिज्यं शृणु मे। कृषिः, वाणिज्यं, पशुपालनं च तृतीयं—एते त्रीणि जीविकायाः प्रकाराः; वाणिज्यं तु तेषां एकशाखा। कृषकस्य कृषिः जीविका, वणिजः वाणिज्यं, अस्माकं तु गावः परमा जीविका; एवं वाणिज्यं त्रिविधं विभक्तम्। यः यां विद्यां आचरति, सा एव तस्य परमं दैवतम्; सा एव पूज्या, सा एव सम्मान्या, सा एव तस्य आश्रयः। यः परस्य द्रव्येण अन्यं पूजयति, न स शुभफलम् इह वा परत्र वा प्राप्नोति। क्षेत्रान्तः, तदन्ते वनम्, तदन्ते पर्वताः—एते सर्वे अस्माकं परमाश्रयः। नापि द्वाराणि, न वेष्टनानि, न गृही न भूमिपः; सर्वे लोके, ये चक्रचराः, तेषां सुखिनः कश्चन नास्ति। एतेषु पर्वतवनान्तेषु, इच्छारूपिणः प्राणी बहुविधरूपधारिणः स्वशैलेषु रमन्ते इति श्रूयते। यदा एते निष्कास्यन्ते, तदा वनवासिनः पर्वतैः, सिंहादिरूपैः, हन्यन्ते। अतः पर्वतयज्ञः, गोयज्ञश्च क्रियताम्; किं नः इन्द्रेण? गावः, पर्वताः, अश्वाः, देवताश्च अस्माकम्।" एवं स कथा प्रवहति, विष्णुपुराणे निर्दिष्टानां श्लोकानामनुक्रमेण।