कृष्णः बलरामं सम्बोधयन् उवाच — “न जानासि वा, यद् अहं च त्वं च पृथिव्याः एकः कारणः, तस्य भारनिर्यात्रार्थं मृत्युलोकं आगतः। आकाशं तव शिरः, नद्यः केशाः, पृथिवी पादौ, तव मुखं अनन्ताग्निः; चन्द्रः तव मनः, श्वासः वायुः, चत्वारः दिशः तव अव्ययः भुजाः। भगवतः महात्मनः सहस्रवदनः, सहस्रहस्तपादः, अनन्तरूपः, सहस्रपद्मसम्भवः, आद्यः—सहस्रैः ऋषयः त्वां स्तुवन्ति। अन्यः कश्चन, देवाः अपि, तव दिव्यं रूपं, तव अवताररूपं न जानन्ति; तस्मात् तत् पूज्यते। न जानासि वा, यद् अन्ते समस्तं जगत् केवलं त्वयि एव लीयते। त्वया एषा पृथिवी धार्यते, अनन्तरूप, सर्वं चराचरं वहन्ती। अजः त्वं कालः, क्षणानां आदिः, जगत् अस्य आरम्भे विविधरूपेण प्रकटितः। यथा जलं पातालाग्निना उपयुज्यते, हिमरूपं गृह्णाति, ततो हिमाचले सूर्यरश्मिभिः पुनः जलरूपं प्राप्नोति— एवं त्वं यदा संहरसि, समस्तं जगत् त्वयि एव लीयते; यदा सृजनाय प्रवृत्तः, जगत् त्वत्तः पुनः उत्थितं, अकल्पनीयम्। अहं च त्वं च, विश्वात्मन्, एकं कारणम्; लोकस्य हिताय, पृथक् रूपे स्थितौ। माम् स्मर, अपरिमेयात्मानम्; असुरं स्वयम् नाशय; केवलं मानुषरूपे आश्रित्य, स्वजनस्य हितं कुरु।” एवं महात्मना कृष्णेन स्मारितः बलः हसन् प्रलम्बं बलात् पीडयितुम् आरभत। क्रोधात् रक्तलोचनः, प्रलम्बस्य शिरसि पाणिना प्रहारं कृतवान्; तस्य प्रहारेण प्रलम्बस्य नेत्रे निष्क्रान्ते। भग्नकपालः, मुखात् रक्तं स्रवत्, असुरश्रेष्ठः भूमौ पतितः मृतः। बलस्य अद्भुतकर्मणा प्रलम्बं हतम् दृष्ट्वा गोपालाः हर्षिताः, तम् स्तुत्वा, “धन्यः! धन्यः!” इति उदनन्। असुरं पातयित्वा गोपालैः प्रशंसितः रामः कृष्णेन सह पुनः गोकुलं प्रतिनिवृत्तः। रामः केशवः च गवां चरित्रे विचरन्तौ, वर्षाकालः गच्छन्, शरत्कालः पद्मैः शोभितः आगतः। शरद्वेले, जलाशयेषु मीनाः तत्र दुःखं प्रपेदिरे, यथा गृहस्थः पुत्रक्षेत्रस्नेहेन क्लिश्यते। वनं शून्यं ज्ञात्वा, मयूराः मौनम् उपगच्छन्, यथा योगिनः संसारशून्यतां विवेक्ष्य। शुक्लमेघाः सर्वं जलं त्यक्त्वा, आकाशं परित्यजन्, यथा विवेकिनः गृहं त्यजन्ति। शरत्सूर्यरश्मिभिः तप्ताः सरांसि शुष्कानि अभवन्, यथा देहिनां हृदयम् अत्यासक्त्या शुष्कताम् प्राप्नोति। शरत्सलिलानि पद्मैः शोभितानि, यथा शुद्धहृदयानां मनः विवेकात् विशुद्धिम् प्राप्नोति। निर्मले आकाशे ताराः अविच्छिन्नदीप्त्या विराजन्ति, चन्द्रः यथा योगी, शुद्धात्मा, महात्मसु विचरति। शनैः सलिलानि तटात् निःसृतानि, यथा विवेकिनः क्षेत्रपुत्रासक्तिम् उत्सृज्य, तृष्णां त्यजन्ति। हंसाः पूर्वम् सरांसि त्यक्त्वा, पुनः तत्र आगच्छन्, यथा योगिनः सर्वक्लेशान् जित्वा, योगमप्नुवन्ति। समुद्रः अतिशान्तः, तस्य जलानि स्थिराणि, यथा तपस्वी, शान्तात्मा, शनैः परमयोगम् प्राप्तः। सर्वत्र जलानि अतिशुद्धानि अभवन्, यथा विष्णुं सर्वव्यापिनं ज्ञात्वा, विवेकिनां मनः शान्तिम् प्राप्नोति। शरद्वेले आकाशः निर्मलः, मेघाः नष्टाः, यथा योगिनां मनः योगाग्निना क्लेशसमूहं दग्ध्वा विशुद्धं भवति। ताराधिपः सूर्यरश्मिजनितं तापं शमयामास, यथा महाविवेकः अहंकारजनितं दुःखं शमयति। शरद्वेले, सः मेघान् आकाशात्, कीचं पृथिव्याः, मलिनं जलात् आकर्षन्, यथा निरोधः इन्द्रियाणि विषयात् आकर्षति। यथा प्राणायामे, सरांसि प्रतिदिनं पूरकरेचककुम्भकैः पूर्यन्ते शुष्यन्ते च। ऋतौ आगते, निर्मले आकाशे, तारासु स्पष्टासु, कृष्णः वृजवासिनां इन्द्रमहोत्सवाय महोत्साहं दृष्ट्वा। गोपालाः उत्सवाय हर्षिताः दृष्ट्वा, कृष्णः प्राज्ञः, वृद्धान् जिज्ञासया इदं वचनम् उवाच। “कः एष इन्द्रः, यस्य नाम्ना भवन्तः अतिव हृष्टाः?” इति नन्दगोपं सम्मान्य पप्रच्छ। नन्दः प्रत्युवाच — “इन्द्रः देवाधिपः, मेघानां जलानां च स्वामी, मेघान् वर्षाय प्रेरयति।” “तस्मात् वर्षात् धान्यानि उत्पद्यन्ते, तानि वयं अन्यैः सह उपयुञ्ज्मः जीवाय, देवाय च दद्यामः।” “गावः, दुग्धपूर्णाः, वत्सैः सह तृप्ताः, तैः धान्यैः पुष्टाः, बलिनः, संतुष्टाः च भवन्ति।” “यत्र यत्र वर्षद मेघाः दृश्यन्ते, तत्र अन्नस्य अभावः नास्ति, तृणस्य अभावः नास्ति, कश्चन क्षुधया पीडितः नास्ति।” “एषा पृथिवी गोभिः दुह्यते, मेघाः सूर्यस्य जलानि, पर्जन्यः सर्वभूतानां हिताय वर्षति।” “तस्मात् वर्षाकाले, सर्वे राजानः हर्षपूर्णाः, इन्द्रं देवाधिपं यज्ञैः पूजयन्ति, वयं च अन्ये च जनाः।” नन्दस्य इन्द्रपूजावचनं श्रुत्वा, दामोदरः तदनन्तरं उक्तवान्, देवाधिपस्य कोपं उद्बोधयन्। “न वयं कृषकाः, न वयं व्यापारजीविनः; पितः, गावः अस्माकं देवता, यतः वयं वनवासिनः।