तस्मिन्नेव समये, श्रीकृष्णबलरामयोः वस्त्राणि सुवर्ण-श्यामल-रजसा सम्यक् सञ्चूर्णितानि बभूवुः, तावपि शक्रायुधैः सुसज्जितौ, शुभ्र-श्याममेखलाभ्यामिव मेघाभ्यां ददृशाते। तौ सर्वलोकाधिपती, सिद्धैः सह पृथिव्याम् अनुकूलानि क्रीडाविनोदेषु प्रवृत्तौ, मानववेषे विहरन्तौ। मानवधर्मे रममाणौ, स्वस्वरूपं मानुषं समाद्रियमानौ, वनान्तरे स्वभावायोग्याभिः क्रीडाभिः विहृत्य विचरतः। तत्रैव तौ वीर्यवन्तौ दोलायुद्धं, मुष्टियुद्धं, शिलापातनं च कृत्वा परस्परं समरमुपाजग्मतुः। तस्मिन्नन्तरे प्रलम्बाख्यो दैत्यः, तावुभौ हन्तुमिच्छन्, गोकुलबालरूपधारी सञ्जातः, यत्र तौ क्रीडामग्नौ तत्र समुपागमत्। स दानवश्रेष्ठः, मानुषरूपधारणायाः छलेन, अन्येषां मध्ये सामान्यवत् प्रविश्य, कश्चन सन्देहं न जनयामास। स तयोर्मध्ये अवसरमवलोक्य, केशवं दुर्जयमिति निश्चित्य, रोहिणीसुतस्य वधाय संकल्पं चकार। ततः सर्वे बालाः 'हरिविनोद' नाम बालक्रीडां कर्तुं समारब्धवन्तः, युग्मानि कृत्वा समुत्तिष्ठन्ति स्म। तत्र गोविन्दः श्रीदाम्ना सह युग्मीकृतः, बलो प्रलम्बेन, अन्ये च गोपालकाः परस्परं युग्मीकृताः क्रीडायाम् प्रविशन्ति स्म। तदा कृष्णः श्रीदामानं विजित्य, बलरामः प्रलम्बं जितवान्; ये कृष्णपक्षीयाः गोपालकाः, ते विजिताः, अन्ये तु पराजिताः। ततः सर्वे परस्परमुपवह्य, भाण्डीरवटमुपगतवन्तः; यत्र ये पराजिताः, पुनः प्रतिनिवृत्तवन्तः। किन्तु दैत्यः शीघ्रतया संकर्षणं स्कन्धे आरोप्य, गगनमार्गे त्वरया गच्छन्, मेघ इव शशिनं वहन् ददृशे। स दानवश्रेष्ठः, रोहिणीसुतस्य भारं सोढुं न शक्षन्, वर्षाकालमेघवत् स्वस्वरूपे महत्त्वं प्रपेदे। संकर्षणस्तु, तं दैत्यं ज्वलन्नग्निशिखारूपं, हाराभरणविभूषितं, शिरसि किरीटेन विराजमानं दृष्ट्वा, भीषणदर्शनं, चक्राक्षं, पादाघातैः पृथिवीं कम्पयन्तं, निर्भयः सन्, कृष्णमिदं वचनमब्रवीत्— "कृष्ण, कृष्ण! असौ दैत्यः, गोपालरूपधारी, पर्वतसमुच्छ्रायशरीरः, मां वहन् गच्छति—पश्य! हे मधुसूदन, किं कर्तव्यम्? अयं पापात्मा महात्यागेन मां हृत्वा गच्छति।" श्रीपराशर उवाच—तदा गोविन्दः, महात्मा, रोहिणीसुतस्य वीर्यबलमवगम्य, स्मितपूर्वकं राममिदं प्राह— "किं त्वं, सर्वान्तरात्मन्, सर्वगुह्यगुह्य, मानवभावं स्पष्टरूपेण गृह्णासि? स्मर, पुरातन, सर्वकारणकारण, जगत्कारणबीज रूपं स्वात्मानं, यथा एकमिव क्षीराब्धौ स्थितं। किं न वेत्सि, यथा अहं च त्वं च जगतः कारणं, भारहरणायैव मर्त्यलोके आगतम्? व्योम तव शिरः, नद्यः केशा, पृथिवी पादौ, मुखं चानन्ताग्निः; चन्द्रः मनः, प्राणो वायुः, दिशः च तव अक्षयभुजाः। भगवान् महात्मा सहस्रवदनः, सहस्रहस्तपादः, अनन्तरूपः, सहस्रपद्मसम्भवः, आद्यः, मुनिभिः सहस्रशः स्तूयते। नान्यः, नापि सर्वे देवाः, तव दिव्यं रूपं, अवताररूपं जानन्ति; तस्मात् पूज्यते। किम् न वेत्सि, अन्ते जगत्सर्वं त्वयि लीयते? त्वया धृतं इदं जगत्, अनन्तरूप, चराचरं वहन्; अजोऽसि, कालः, क्षणाद्यः, जगद्व्यापकः, सृष्ट्यादौ नानारूपधारी। यथा जलं वडवाग्निना उपयुज्य हिमरूपं प्राप्य, हिमगिरौ सूर्यकिरणैः संयुक्तं पुनः जलरूपेण प्रवर्तते— एवं त्वयि संहृत्य, इदं विश्वं त्वयि एव लीयते; सृष्ट्यर्थे च, भगवन्, त्वत्तः पुनः उद्भवति, अचिन्त्यरूपेण। अहं च त्वं च, विश्वात्मन्, एकमेव कारणम्; लोकस्य हिताय पृथग्भावेन स्थितौ। माम् अपि, अनन्तात्मानं, स्मर; आत्मबलात् दैत्यं नाशय; केवलं मानुषरूपेण, स्वबान्धवानाम् हिताय आचर।" श्रीपराशर उवाच—एवं श्रीकृष्णेन स्मारितः बलरामः, हसितः, प्रलम्बं स्वबलात् पीडयितुं प्रारब्धवान्। क्रोधात् रक्तलोचनः, स पाणिना प्रलम्बस्य मूर्ध्नि घोरं प्रहारं कृतवान्; तेन ताडनेन प्रलम्बस्य नेत्रे निष्पेततुः। तस्य शिरो विदीर्णम्, मुखात् रक्तप्रवाहः स्रवन्, स दैत्यश्रेष्ठः भूमौ पतित्वा मृतः। बलस्य अद्भुतकर्मणा प्रलम्बं निहतम् दृष्ट्वा, गोकुलबालकाः प्रमुदिताः, तं स्तुत्वा, "साधु, साधु!" इति शंसन्तः। दैत्ये निहते, गोपालकैः प्रशंसितः रामः, कृष्णसहितः पुनः गोकुलं प्रतिजगाम। ततः रामकेशवौ गवां चारणाय विहरतः, वर्षाकालः अतीत्य, शरदृतुः पद्मोत्पलविभूषिता समुपस्थितवती। शरदः सरसिषु मत्स्याः क्लेशमवापुः, यथा गृहस्थः पुत्रक्षेत्रासक्तः क्लिश्यते। वनान्तरे मयूराः, शून्यत्वं विज्ञाय, स्वगर्वं त्यक्त्वा, मौने स्थिताः, यथा योगिनः संसारशून्यतां पश्यन्ति। शुद्धश्वेतमेघाः, सर्वतोयत्यागात्, नभः परित्यज्य, यथा मुनयः गृहं त्यजन्ति। शरदर्करश्मिभिः तप्ताः सरः शुष्यन्ति, यथा देहिनां हृदयानि अतिस्नेहेन शुष्यन्ति। शरत्सलिलानि पद्मैः शोभितानि, निर्मलचित्तानां विवेकसम्पन्नतया यथा पात्रतां प्राप्नुवन्ति। एवं श्रीकृष्णबलरामयोः लीलायाः वर्णनं श्रीविष्णुपुराणे प्रकटितम्।