समयः यथाक्रमं गच्छन्, तयोः कृष्णस्य च बलस्य, महति व्रजे सप्तवर्षीययोः अवस्था प्राप्ता। तौ विश्वस्य गोपयोः अभ्यधिकं पालनं कर्तुं आरभताम्। ततः वर्षाकालः आगतः, आकाशः घनानां समूहैः आवृतः, जलधाराः दिशः मिलित्वा प्रवहन्ति स्म। पृथिवी नूतनैः समृद्धैः शस्यैः शोभिता, इन्द्रस्य कीटैः पूर्णा, पन्नगमणिरिव नूतनरक्तमणिभिः अलङ्कृता दृष्टा। नद्यः विचरन्त्यः सर्वत्र गम्भीरजलाः, नूतनं सौन्दर्यं प्राप्ताः, दुश्चरित्राणां मनसि धनलाभात् यथा नूतनं शोभाम् अवापुः। इन्द्रः, यस्य अश्वाः कदापि न निवार्यन्ते, मलिनघनानां मध्ये शुद्धः न प्रकाशते, यथा मूर्खाणां अतीव धैर्ययुक्ताः वाक्याः वादविदां मध्ये न प्रकाशन्ते। इन्द्रस्य धनुषा अपि आकाशस्य पथः न प्राप्तः, यथा विवेकहीनः राजा सम्पत्तिं सम्यक् न प्राप्नोति। मेघपृष्ठे शुद्धः क्रौञ्चानां पङ्क्तिः प्रकाशते, यथा साधोः आचारः दुष्टानां कर्मणां मध्ये विशिष्टः दृश्यते। विद्युत् अतीव चञ्चला, आकाशे स्थैर्यं न बन्धयति, यथा दुष्टेन साधवे मित्रता दत्ता न स्थिरा भवति। पन्थानः नूतनशस्यपुटैः आवृताः, यथा जनानां वाक्यानि अर्थान्तरगतानि अस्पष्टानि भवन्ति। काले काले गोपालैः सह तौ गायननृत्ये रमन्तौ, काले काले वृक्षाणां अधः शीतलतया शरणं याचन्तौ। कदम्बमालाभिः अलङ्कृतौ, कदाचित् मयूरपिच्छैः भूषितौ, पर्वतचूर्णैः विविधैः अलङ्कृतौ, तौ विविधरूपेण दृश्यन्ते स्म। काले काले पर्णशय्यायां शय्यां कृत्वा विश्रान्तौ, काले काले वृक्षेषु विचरन्तौ, मेघनिनादे भीतौ उच्चैः शब्दं कृतवन्तौ। काले काले गोपालानां गायनं स्तुतवन्तौ, काले काले मयूराणां शब्दं गोपिकानां भाषां च अनुकरणं कृतवन्तौ। पुनः बलः केशवः च गोपालैः सह गाः चरयन्तौ वनं विचरन्तौ, तल्लिखिते तालवने आगच्छताम्। तस्मिन्नेव तालवने धेनुकः नाम दैत्यः, सदा पशमांसभक्षकः, गर्दभाकारेण तत्र निवसति स्म। तं तालवनं दृष्ट्वा, फलेन समृद्धं, गोपालकाः आकाङ्क्षया पूर्णाः, फलं प्राप्तुम् इच्छन्तः वाक्यं उक्तवन्तः। "हे राम! हे कृष्ण! एषः देशः सदा धेनुकैः रक्षितः, अतः अत्र फलं सन्निहितम्। पश्य तालफलानि, तेषां गन्धः दूरं प्रसारितः; वयं तानि भोक्तुम् इच्छामः, यदि इच्छसि, तानि पतन्तु।" गोपालकानां वचनं श्रुत्वा सङ्कर्षणः कृष्णेन सह तालफलानि भूमौ पतितानि कृतवान्। तेषां पतनध्वनिं श्रुत्वा, दुर्बोधः दैत्यः, गर्दभाकृतिः, क्रोधेन आगतः। तदा बलः शक्तिमान् तं द्वाभ्यां पृष्ठपादाभ्यां वक्षसि ताडितवान्, तथापि तेन घातेन न गृहीतः। बलः तं गृहित्वा परिभ्रम्य, तस्य प्राणः आकाशे निर्गतः; ततः बलात् तं तृणराजे क्षिप्तवान्। ततः तीव्रः वातः, मेघवातस्य यथा, तालशिखरात् फलानि भूमौ पतितानि कृतवान्। बलभद्रः अन्यान् गर्दभाकृतिदैत्यान्, धेनुकस्य बान्धवान्, ये तत्र आगच्छन्, सहजं भूमौ क्षिप्तवान्। क्षणमात्रेण, हे मैत्रेय, भूमिः पक्कतालफलैः गर्दभदैत्यशरीरैः च अलङ्कृता, अतिशोभनं प्राप्ता। ततः, द्विज, गाः निर्भयाः तत्र तालवने सुखेन नूतनं तृणं चरन्त्यः, यत् पूर्वं न भक्षितम्। श्रीपराशरः अवदत्—धेनुकदैत्यः तस्य च बान्धवः नष्टः, तालवनं गोपालकानां गोपिकानां च रमणीयं अभवत्। ततः वसुदेवस्य उभौ पुत्रौ, धेनुकस्य वधात् प्रमुदितौ, भाण्डीरवटं गत्वा स्थितवन्तौ। तौ उच्चैः शब्दं कृत्वा, गायनं कुर्वन्तौ, वृक्षान् अन्वेषणं कुर्वन्तौ, दूरस्थगाः पालयन्तौ, परस्परं नाम्ना आह्वयन्तौ, वनं विचरन्तौ। बन्धनपाशान् स्कन्धे धृत्वा, वनमालाभिः अलङ्कृतौ, तौ महात्मानौ नवशृङ्गयुक्तयुवरौरिव शोभन्तौ। तस्मिन्नेव काले वस्त्राणि सुवर्णकृष्णधूलिपुटैः आवृतानि, इन्द्रायुधैः सुसज्जितौ, श्वेतकृष्णमेघाविव दृष्टौ। तौ पृथिवीं विचरन्तौ, सिद्धैः सह क्रीडां कुर्वन्तौ, स्वयमेव सर्वलोकनाथौ। मानुषधर्मे रमन्तौ, मानुषरूपं सम्मानयन्तौ, स्वयम् आयुः प्राकृतं क्रीडां कुर्वन्तौ। ततः तौ बलवान् तत्र झूलनक्रीडायां, मुष्टियुद्धे, शिलापातनक्रीडायां च अभ्यासं कृतवन्तौ। तदा प्रलम्बः नाम असुरः, गोपालरूपेण आगत्य, तयोः क्रीडायां संलग्नः, तौ हन्तुम् इच्छन्। प्रलम्बः, दानवानां श्रेष्ठः, मानवाकृतिं धृत्वा, गोपालानां मध्ये सामान्यः इव प्रविष्टः। तयोः मध्ये अवसरं अन्वेष्य, कृष्णं अजितं मन्यते, अतः रोहिण्याः पुत्रं हन्तुम् निश्चितवान्। ततः सर्वे बालकाः 'हरिक्रीडा' नाम बालक्रीडां आरब्धवन्तः, युग्मं कृत्वा समुत्तिष्ठन्तः। गोविन्दः श्रीदाम्ना सह, बलः प्रलम्बेन सह, अन्ये गोपाः अन्योन्यं युग्मं कृत्वा, क्रीडायां प्रविष्टाः। ततः कृष्णः श्रीदामं विजितवान्, बलः प्रलम्बं विजितवान्, कृष्णपक्षीयाः गोपाः विजिताः, अन्ये पराजिताः। एवं व्रजे सप्तवर्षीयौ कृष्णबलौ गोपालकानां सह रममाणौ, वर्षाकाले भूमिं शोभयन्तौ, तालवने धेनुकदैत्यं निहत्य, गोपानां सुखं वृद्धयन्तौ, भाण्डीरवटं गत्वा, मानुषक्रीडायां रममाणौ, प्रलम्बासुरस्य च पराजयः कृतः।