यदा यशोदा तौ कुमारौ क्रीडन्तौ एकत्र पश्यति स्म, तदा तयोः क्रीडायाः चपलत्वेन तौ निग्रहीतुं न शशाक। सा यशोदा, कोपेन दण्डं गृहीत्वा, कमलदलायतलोचनं कृष्णं समीपमगच्छत्, कोपपूर्णा तं ताडयन्तीव भाषमाणा। सा गृहिणी तम् उवाच—‘यदि शक्नोषि, तर्हि स्वच्छन्दं क्रीडनकपटनं कुरु’ इति, ततः स्वकार्येषु प्रवृत्ता। तस्याः तत्र प्रवृत्तायाः, सः कृष्णः, उखां पृष्ठतः आकृष्य, तयोः जुडार्जुनयोः वृक्षयोः मध्ये प्रविवेश, हे कमललोचन। यदा सः उखां तिर्यक् आकृष्य तयोः वृक्षयोः मध्ये गच्छति स्म, तदा तयोः उच्चशाखे भग्नाः, तेन जुडार्जुनवृक्षौ पतितौ। तदा तस्याः महान् निनादः श्रुत्वा, व्रजजनाः सन्त्रस्ताः अभ्येत्य, तौ महान् वृक्षौ पतितौ दृष्टवन्तः। तयोः अर्जुनयोः शाखे भूमौ पतिते, तयोः मध्ये सः शिशुः, नवोदितक्षुद्रदन्तः, दीप्तस्मितः, तिष्ठति स्म। तयोः मध्ये, उदरबन्धनरज्जुना बद्धः, सः दामोदर इति ख्यातिं प्राप्तवान्। ततः सर्वे वयोवृद्धा गोपालाः, नन्दमुख्याः, तं भयंकरं अपशकुनं दृष्ट्वा, समागत्य विचारयामासुः। ‘नास्माकं किञ्चिदत्र कर्तव्यम्; अन्यं महावनं गच्छामः, अत्र अनेकानि आपद्रूपाणि दृश्यन्ते, विनाशहेतवः।’ इति च। ‘पूतना-मरणं, शकटस्य विपरिवर्तनं, अर्जुनयोः पतनं—एतानि सर्वाणि न वाताद्युपाधीनां विना जातानि।’ इत्यपि तैः उक्तम्। एवं गमननिश्चयं कृत्वा, व्रजवासिनः स्वस्वकुटुम्बेभ्यः ‘शीघ्रं गच्छामः, विलम्बं मा कुरुत’ इत्युक्त्वा, त्वरया सज्जीभूताः। ततः क्षणेनैव व्रजजनाः स्वस्वरथैः, गवां समूहैः, वत्सैः बालकैः सह, गणशः प्रस्थिताः। क्षणमात्रेण तेषां व्रजस्थलं वस्तुभिः जनैः च शून्यं जातम्, काककाकीभिः पूरितं, हे द्विजश्रेष्ठ। कृष्णः, यः सर्वकर्मसु सहजः, शुद्धचित्तः, गोवृद्धिकाम्यया वृन्दावनं चिन्तयामास। तदा, हे द्विजश्रेष्ठ, ग्रीष्मेऽपि सर्वत्र नवान्नानि वर्षाकाले इव उत्पन्नानि। एवं सर्वे व्रजवासिनः रथैः गोभिः च, अर्धचन्द्राकारं व्यवस्थाय, वृन्दावने न्यवसन्। ततः रामः च दामोदरः च गोपालकुमारौ भूत्वा, तत्र गोष्ठे बाल्यक्रीडया विचरन्तौ। तौ मयूरपिच्छमुकुटौ, वनमालाविभूषितौ, वेणुवाद्यपत्रनिःस्वनैः मधुरं घोषयन्तौ। काकपक्षसमकुन्तलौ, अग्निसुतसमौ, हास्यक्रीडापरौ, बलेन महान्तौ। कालक्रमेण तौ द्वौ, महाव्रजे, सप्तवर्षीयौ जातौ, गवां पालकौ, जगतां रक्षकोऽभवताम्। ततः वर्षाकालः आगतः, मेघसमूहच्छन्नं नभः, जलप्रवाहाः दिशः संगतानि इव। पृथ्वी नवान्नैः शोभिता, इन्द्रकीटैः पूरिता, हरितमणिवत्, पद्मरागाभरणा इव बभौ। नदीः सर्वत्र गम्भीरजलाः, सम्पदां प्राप्तौ दुर्जनमानसवद् नूतनशोभां प्राप्ताः। इन्द्रः, यस्याश्वा निर्बाधाः, मलिनमेघमध्ये निर्मलः न बभौ, यथा मूर्खाणां वाचः पण्डितसन्निधौ न शोभन्ते। इन्द्रस्य गगनमार्गः, शक्तिधनुषा अपि, न लभ्यते, यथा विवेकहीनराज्ञः सम्पत्तिः यथावत् न प्राप्यते। मेघपीठे शुक्लराजहंसपङ्क्तिः बभौ, यथा साधोः आचारः दुष्टकृत्यानि मध्ये। विद्युत् अतीव चपला, गगने स्थैर्यं न बबन्ध, यथा दुष्टेन साधोः मित्रता न स्थायिनी। मार्गाः नवान्नराशिभिः छन्नाः, यथा जनानां वाक्यानि अर्थान्तरगमनेन अस्पष्टानि भवन्ति। कदाचित् गोपालैः सह, तौ गीतनृत्ययोः रममाणौ; कदाचित् वृक्षच्छायायाम्, अतीव शीतलौ, विश्रामं प्राप्नुतः। कदाचित् कदम्बमालाभूषितौ, कदाचित् मयूरपिच्छधारिणौ, कदाचित् पर्वतचूर्णैः विभूषितौ, नानारूपेण दृश्येताम्। कदाचित् पत्रशय्यायां शय्यां कुर्वन्तौ; कदाचित् वृक्षेषु विचरन्तौ; कदाचित् मेघगर्जनं श्रुत्वा, भयभीतौ रुदन्तौ। कदाचित् अन्यगोपालानां गीतं स्तुवन्तौ; कदाचित् मयूरनादान् गोपिकाभाषां च अनुकरन्तौ। पुनः, बलरामः केशवः च, गवां पालनं कृत्वा, तस्मिन्वने विचरन्तौ, तालेषु रम्ये उपवने प्रापतुः। तस्मिन्तालवने, धेनुक इति नाम दैत्यः, यो मांसभक्षी, गर्दभवपुषा तत्र वसति स्म। तं तालवनं, पक्कफलसमृद्धं दृष्ट्वा, गोपालकाः फललालसया, फलप्राप्तिकामाः वाक्यम् ऊचुः— ‘हे राम! हे कृष्ण! एषः देशः धेनुकैः सदा रक्षितः, तेन एतानि फलानि अत्र सन्ति। एतानि तालफलानि पश्य, तेषां गन्धः दूरं व्याप्यते; भक्षितुम् इच्छामः, यदि इच्छथः, तानि पातयताम्।’ इति। गोपालकवचनं श्रुत्वा, सङ्कर्षणः कृष्णेन सह, तालफलानि भूमौ पातितवान्। तेषां फलपतनध्वनिं श्रुत्वा, सः दुष्प्रवेश्यः, गर्भरूपगर्दभदैत्यः, कोपेन तत्र आगतः।