स एव परमः परेषु, स्वयमेव प्रतिष्ठितः परमात्मा, रूपवर्णाद्यभेदरहितः, सर्वलक्षणविवर्जितश्च। स नित्यः, न कदापि विक्रीयते, न नश्यति, न परिवर्तते, न वर्धते, न जायते; केवलं "सदा अस्ति" इति एवोच्यते, न ततोऽधिकम्। यः सर्वत्र व्याप्य, सर्वेषु च स्थितः, तस्मात् मुनयः तम् वासुदेवमिति वदन्ति। स एव परं ब्रह्म, नित्यं, अजातम्, अक्षरम्, अविकार्यम्, एकरूपं सदा, शुद्धं च, त्याज्यरहितत्वात्। एष एव सर्वं जगत्, व्यक्ताव्यक्तरूपधारी, पुरुषरूपेण कालरूपेण च प्रतिष्ठितः। द्विजोत्तम, परमब्रह्मणः प्रथमं रूपं पुरुषः; तथा व्यक्तमव्यक्तं कालश्च परमाणि रूपाणि। यत् तु प्रधाने, पुरुषे, व्यक्ते, काले च परं विद्यते, तत् विशुद्धं पदं मुनयः विष्णोः परमं धाम पश्यन्ति। प्रधनपुरुषव्यक्तकालरूपाणि तु, स्वस्वविभागेन, प्राणिनां स्थितिसृष्टिलयहेतवः सन्ति। विष्णुः एव व्यक्तम्, अव्यक्तम्, पुरुषः, कालः च; तस्य क्रीडनवत् व्यवहारं पश्य। या सा अव्यक्ता कारणं, या प्रधाना मुनिप्रवरैः कथ्यते, सा सूक्ष्मा प्रकृतिः, नित्याऽस्ति, सत्तासत्तास्वरूपिणी। सा च अक्षरा, अन्याश्रयरहिताऽनन्ता, जरारहिताऽव्ययाऽनाद्यन्ता, शब्दस्पर्शरूपगुणविवर्जिता। गुणत्रययुक्ता सा, जगदुत्पत्तिहेतुः, अनाद्यनन्ता च; तस्मात् सृष्टेः पूर्वं प्रलयस्य चोत्तरं, सा एव सर्वमासीदिति। ये वेदविदः, ब्रह्मविद्यामाचार्याश्च, एतदेवार्थं प्रपाठयन्ति, यः प्रधाने प्रधानत्वं स्थापयति। तदा न दिनं, न रात्रिः, न व्योम, न पृथिवी, नात्मा, न प्रकाशः, न किमपि; केवलं एकं प्रधनं ब्रह्मासीत्, यत् इन्द्रियमनसाऽगम्यम्। ऋषे, विष्णोः सत्यरूपात् परे द्वे रूपे स्तः—प्रधाना च पुरुषश्च। एते पृथग्भूतौ विशुद्धौ च सति, तृतीयं रूपं जायते, यत् कालः इति कथ्यते, द्विजोत्तम। या प्रकृतेः प्रलयादपि व्यक्ता तिष्ठति, सा प्राकृतावस्था इति मुनयः प्राहुः, या प्रत्येककल्पे तिष्ठति। भगवान् कालः, अनादिः, अनन्तश्च, द्विजोत्तम; तस्मात् सृष्टिस्थितिलयचक्राणि निरन्तराणि भवन्ति। गुणेषु समत्वे, जीवस्य च पृथक्त्वे, तदा, महर्षे, विष्णोः कालरूपं विक्रियते। तदा परमात्मा, विश्वसारः, सर्वव्यापी, भूतपतिः, सर्वात्मा, परमेश्वरः, तेजोमयब्रह्म भवति। हरिः स्वेच्छया प्रधाने च पुरुषे च, नश्यति चानश्यति च, प्रविश्य सृष्टिकाले तौ चोदितवान्। यथा केवलगन्धानुभवमात्रेण विकारः जायते, मनसः तत्र प्रत्यक्षकत्वं नास्ति, एवं परमेश्वरः अपि। स एव, ब्राह्मण, प्रेरयिता च प्रेर्यः च, परमपुरुषः; संकोचविकासाभ्यां प्रधाने अपि स्थितः। विस्तारसूक्म्यादिरूपैः, ब्रह्मरूपादिभिः, विष्णुः सर्वेश्वरः अपि प्रकटः भवति। तदा, मुनिवर, गुणसम्ये, क्षेत्रज्ञस्याधिष्ठाने, सृष्टिकाले गुणविकल्पः जायते, द्विजश्रेष्ठ। प्रधनात् महत्तत्त्वं समुत्पन्नं, यद् तद् आवृत्य स्थितम्; महत्त्रैविध्ययुक्तम्—सात्त्विकं, राजसं, तामसं च। महत्तत्त्वं प्रधानेन समं, बीजवत् आवृतम्, त्रिविधं—वैकारिकं (सत्त्व), तैजसं (रजस्), भूताति (तमस्) इति। महतः त्रिविधं अहंकारः उत्पन्नः, यः भूतइन्द्रियकारणं, महर्षे, गुणत्रयात्; यथा महत्तत्त्वं प्रधानेन आवृतं, तथाऽहंकारोऽपि महता आवृतः। ततः भूतातिः विक्रियमानः, शब्दतन्मात्रं सृष्टवान्; तस्मात् सूक्ष्मशब्दात् आकाशः, यः शब्दगुणकः, उत्पन्नः। भूतातिः सूक्ष्मशब्दमाकाशं च आवृतवान्; ततोऽकाशः विक्रियमानः, स्पर्शनमात्रं सृष्टवान्। तस्मात् वायुः प्रादुरभूत्, यस्य गुणः स्पर्शः; आकाशः, केवलशब्दगुणकः, स्पर्शनमात्रेण आवृतः। ततः वायुः विक्रियमानः, रूपतनमात्रं सृष्टवान्; वायोः तस्मात् तेजः, रूपगुणकं, उत्पन्नम्। वायुः, केवलस्पर्शगुणकः, रूपतनमात्रेण आवृतः; तेजः विक्रियमानं, रसतनमात्रं सृष्टवान्। तस्मात् आपः (जलम्) उत्पन्नाः, याः रसाश्रयाः अभवन्; आपः, केवलरसात्मिका, रूपमात्रेण आवृताः। आपः विक्रियमानाः, केवलं गन्धतनमात्रं सृष्टवन्ति; तासां समूहे गन्धः तासां धर्मः अभवत्। प्रतियेकस्मिन् तत्र तदनुगुणं सूक्ष्मं तत्त्वमस्ति; एवं तेषां सूक्ष्मता ज्ञायते। सूक्ष्मभूतानि अविभक्तानि; तदविभागात् एव तानि तथा कथ्यन्ते। तानि न शान्तानि, न उग्राणि, न मोहिनि; एतानि अविभक्तानि सूक्ष्मभूतानि अज्ञानान्धकारसम्भूतानि। वैकारिकाख्या देवाः दशेन्द्रियाणि तेजसः जातानि उच्यन्ते; एकादशं मनः अपि वैकारिकदेवतासु गण्यते। त्वक्, चक्षुः, घ्राणः, जिह्वा, श्रोत्रं च इति पञ्च, द्विजोत्तम; बुद्धियुक्तानि, शब्दादिविषयप्राप्तये। पायुः, उपस्थः, हस्तः, पादः, वाक् इति पञ्च, मैत्रेय; तेषां क्रियाः विसर्गः, सृष्टिः, गमनं, अभिव्यक्तिः, कर्म च। एवं, सृष्टेः पूर्वं परमात्मा केवलं, ततः प्रधाना, पुरुषः, कालः च, गुणविकल्पेन सृष्टिक्रमः प्रवृत्तः, तन्मूलानि भूतानि, तन्मूलानि इन्द्रियाणि च, क्रमशः उत्पन्नानि, सर्वं च विष्णोः ऐश्वर्यं, तस्यैव लीलारूपं इति।