मन्दातृराजा, यस्य नाम पृथिव्यां प्रसिद्धं अभवत्, केवलं कथासु विषयः जाता। एतदपि श्रुत्वा, योऽपि मूढधीः, स्वामित्वे पुण्यत्वं मन्यते, तस्य बुद्धिः किम्? भगीरथः, सगरः, ककुत्स्थः, दशग्रीवः, रामः लक्ष्मणः, युधिष्ठिरः च अन्ये च—एते सर्वे यथार्थतः आसन्, न तु मिथ्या, किन्तु अधुना कुत्र सन्ति? न वयं जानिमः। ये राजानः अधुना सन्ति, ये च भविष्यन्ति, ये च मया ब्राह्मणश्रेष्ठेषु कीर्तिताः, त एव पूर्ववत् भविष्यन्ति। एवं ज्ञात्वा, बुधः स्वात्मनि अपि स्वामित्वं न कुर्यात्, पुत्रे, पत्नी, क्षेत्रे, अन्येषु च देहधारिषु किं पुनः? मैत्रेयः उवाच—भगवन्, त्वया राजवंशस्य विस्तारः सम्यक् वर्णितः, तेषां कृत्यं च यथावत् कथितम्। अधुना अहं यदुवंशे जातस्य विष्णोः अंशावतारस्य यथार्थकथाम् विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि। भगवन्, पृथिव्यां अंशेन अंशांशेन चावतारं कृतस्य श्रीभगवतः कर्माणि कथय। पराशरः उवाच—मैत्रेय, यत् त्वया पृष्टं तद् शृणु। लोकहिताय अंशेन अंशांशेन अवतीर्णस्य विष्णोः कर्माणि कथयामि। पूर्वं वसुदेवः देवकीं देवकस्य कन्यां, सौभाग्यशालिनीं, देवीसदृशीं, विवाहाय गृहीतवान्। भोजपुत्रः कंसः तयोः विवाहरथस्य सारथिः अभवत्। तयोः संयोगे दिवि महती वाणी गर्जनिसदृशं शब्दं कृत्वा कंसं संबोधयामास। सा वाणी अवदत्—"मूढ, त्वं यं रथमारोप्य पतिसंयुक्तां स्त्रीं वहसि, तस्याः अष्टमः पुत्रः तव प्राणान् हरिष्यति।" एतद् श्रुत्वा कंसः, बलवान्, खड्गं उद्धृत्य देवकीं हन्तुम् आरभत्। तदा वसुदेवः अवदत्—"अयि पापरहित, त्वं देवकीं न हन्तुम् अर्हसि। यः पुत्रः तस्याः गर्भात् जायते, तं सर्वं तुभ्यं दास्यामि।" कंसः तस्य वचने श्रद्धां कृत्वा "एवं भवतु" इति उक्त्वा देवकीं न हन्तुम् अचिन्तयत्। तस्मिन्नेव काले, पृथिवी, महाभारस्य भारात् पीडिता, मेरुशिखरे देवसभा उपगच्छत्। सा पृथिवी ब्रह्मणं सर्वदेवान् च नमस्कृत्य, दीनस्नेहेन युक्तं वाक्यं सर्वेभ्यः अवदत्। पृथिव्याः वचनम्—"अग्निः सुवर्णस्य श्रेष्ठः गुरुः, गोषु सूर्यः, सर्वेषां प्राणिनां, ममापि, नारायणः गुरुर्भवति।" ब्रह्मा, प्रजापतिनां स्वामी, प्राचीनतमः, कालः, क्षणानां, लवाः, परिमाणानां रूपः, अनवच्छिन्नः, तस्य अंशः सर्वेषु अस्ति, एष देवसभा। आदित्याः, साध्याः, रुद्राः, वसवः, अग्नयः, पितरः, लोककर्तारः, अत्र्यादयः—एते सर्वे अपरिमेयस्य महात्मनः विष्णोः रूपाणि। यक्षः, राक्षसः, दैत्यः, पिशाचः, सर्पः, दानवः, गन्धर्वः, अप्सराः—एते अपि महात्मनः विष्णोः रूपाणि। ग्रहाः, तारा, नक्षत्राणि, विविधं व्योम, अग्निः, आपः, वायु, अहं, इन्द्रियाणि—सर्वं जगत् विष्णुनैव व्याप्यते। स बहुरूपः, दिनरात्र्यः समुद्रे तरङ्गवत्, पीड्यः पीडकः च भवति। एते दैत्याः, कालनेमिप्रमुखाः, मनुष्यमण्डलं गृहीत्वा, दिनरात्रं जनान् पीडयन्ति। कालनेमिः, येन विष्णोः बलात् हतः, अधुना कंसः, उग्रसेनपुत्रः, महान् असुरः, जातः। अरिष्टः, धेनुकः, केशी, प्रलम्बः, नरकः, शुम्भः, बाणः, बलेः पुत्रः—अन्ये च बलवन्तः, राजगृहेषु उत्पन्नाः, दुष्टबुद्धयः, गणनायाः असमर्था अस्मि। अत्र अनेकानि सेनाविभागानि, दिव्यरूपधारिणः देवाः, मम उपरि दैत्यपतयः, बलिनः। एतेन महाभारेण पीडिता, अमराधिपाः, अहं आत्मनं धारयितुं न शक्नोमि, अतः इदं निवेदयामि। तस्मात्, शोभनाः, मम भारनिवृत्तिः क्रियताम्, यथा अहं व्याकुला, पाताले न पतामि। पृथिव्याः वचनं श्रुत्वा, सर्वे देवाधिपाः, भारनिवृत्त्यर्थं, ब्रह्माणं भाषितुं प्रेरयामासुः। ब्रह्मा उवाच—"यथा पृथिव्या उक्तं, तथा एव। अहं, शिवः, सर्वे च, नारायणस्य स्वरूपम्। तस्य शक्तयः, श्रेष्ठत्वं, हीनत्वं, पीड्यः पीडकः च, परस्परं सन्ति। तस्मात्, क्षीरसागरतीरे गच्छामः। तत्र हरिं पूज्य, सर्वं तस्मै निवेदयामः।" लोकहिताय, स सर्वव्यापी आत्मा, विश्वस्य सारः, शुद्धांशेन पृथिव्यां अवतीर्य धर्मं धारयति। पराशरः उवाच—एवं उक्त्वा, ब्रह्मा देवैः सह तत्र गतः, मनः एकीकृत्य, गरुडधारिणं स्तोतुम् आरभत्। ब्रह्मा उवाच—"त्वं हि विद्या द्वैविध्या, परा अपरा च, यथा परम्परा उक्तम्। एते तव रूपे, साकारं निराकारं च। त्वं ब्रह्म द्विविधं, सूक्ष्मं स्थूलं च, सर्वज्ञ, शब्दब्रह्म च परमब्रह्म, यत् सर्वस्य ब्रह्मणः सारः। त्वं ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः, शिक्षा, कल्पः, निरुक्तम्, छन्दः, ज्योतिषं च त्वमेव।" एवं पृथिव्याः भारस्य निवृत्त्यर्थं, देवाः ब्रह्मणं अग्रे कृत्वा, क्षीरसागरतीरे विष्णुं स्तोतुम् उपगच्छन्, तस्मै सर्वं निवेदयामासुः।