धरण्याः वाक्यं श्रूयते—"कथमिदं मोहजन्यं दुःखमपि महात्मनां राज्ञां मनसि जायते, येषां धर्मः समः, तथापि तेषां चित्तं विश्रान्तिं लभते?" पूर्वं स्वात्मानं जित्वा मन्त्रिणः जयाय स्पृहयन्ति, ततः सेवकान्, नागरिकान्, शत्रूंश्च अपि विजेतुमिच्छन्ति। "एवं क्रमशः समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं जयिष्यामः" इति चिन्तयन्तः, तेषां चित्तं तत्रैव लग्नं भवति, समीपे स्थितं मृत्युमपि न पश्यन्ति। समुद्रः सीमाभूतः, जगत् तेषां वशे पतति; किं तु आत्मजयस्य मुक्तिः का? फलं किं तस्य? पितॄन्परित्यज्य, तान् अननयित्वा, राजानः मोहवशात् मां जयितुमिच्छन्ति। मम हेतोः पितृपुत्रयोः, भ्रातॄणां च, महान् विवादः जायते, मोहबद्धचित्तत्वात्। "एषा सर्वा पृथिवी मम, मम वंशस्य च नित्यं" इति मन्यन्ते, ये मृत्युः प्राप्ताः अन्यत्रापि राजा अभवन्, तेऽपि तद्वद् भ्रान्तिमानसः। मम कारणात्, मोहजन्यः सङ्गः येन कस्यचित् हृदि प्रविशति, स मां परित्यज्य मृत्युवशं याति—कथमेतत्? "एषा पृथिवी मम, त्वया शीघ्रं त्यज्यताम्" इति राजानः दूतेभ्यः शत्रून्प्रति वदन्ति; ममापि तेषु अतिसङ्गः, तथापि मोहिनां प्रति पुनः दया जायते। श्रीपराशर उवाच—"एवं, मैत्रेय, पृथिवीगीतायाः श्लोकाः प्रोक्ताः, ये शृण्वतः सङ्गो नश्यति, यथा हिमं सूर्यतेजसा।" एवं ते मनोः वंशः सम्यग् उक्तः, यस्मिन् राजानः विष्णोः अंशांशाः, यः जगत् धारयति। यः भक्त्या मनोर्वंशं श्रुणुयात्, तस्य सर्वपापं नश्यति, आत्मा च शुद्धो भवति। चन्द्रसूर्ययोः वंशं यः सम्पूर्णं शृणोति, तस्य अपूर्वं धनं, ऐश्वर्यं च लभ्यते, इन्द्रियाण्यपि न चलन्ति। इक्ष्वाकु, जह्नु, मान्धातृ, सगर, अविक्षित्, रघु, ययाति, नहुषादीन्, ये स्वपर्यन्तं गताः, ये महाबलिनः, महाशक्तिमन्तः, अनन्तकोशिनः, येषां कथाः केवलं शेषाः, कालबलेन नष्टाः—एतान् शृण्वन्, बुधः न सुतदारगृहक्षेत्रवित्तेषु सङ्गं जनयेत्। ये वीराः अनन्तवर्षाणि तपः कृतवन्तः, महायज्ञैः, महाबलेन च, तेषां कथाः केवलं शेषाः, कालवशात् विनष्टाः। पृथुः सर्वान् लोकान् विचरन्, शत्रून् अभिभूय, अजितः, कालवायुनैव विनष्टः, यथा कापासः वह्नौ। कार्तवीर्यः, येन सर्वे द्वीपाः जिताः, शत्रुराजानः विजिताः, तस्य राज्यं भुक्तम्, स कथासु एव दृश्यते, स एव कल्पनासन्देहयोः विषयः। दशाननस्य रावणस्य यः तेजः सर्वदिक्प्रकाशकः, राघवेषु प्रसिद्धः, त्रिपुरान्तकभ्रूभङ्गमात्रेण, क्षणेन, भस्मापि न शेषितम्। मान्धातुः नाम पृथिव्यां प्रसिद्धम्, स कथामात्रः जातः; एतद् श्रुत्वापि, कः मन्दधीः अपि, धर्ममिति, ममत्वे स्थितुमिच्छेत्? भागीरथादयः, सगरः, ककुत्स्थः, दशग्रीवः, रामः, लक्ष्मणः, युधिष्ठिरः च—एते सर्वे सत्यमेव अभवन्, न तु मिथ्या; अद्य कुत्र सन्ति? न वयं जानिमः। ये राजानः अद्य सन्ति, ये च भविष्यन्ति, ये च मया वर्णिताः, ब्राह्मणश्रेष्ठेषु श्रेयांसः, ते सर्वे पूर्ववत् भविष्यन्ति। एतद्विज्ञाय, बुधः स्वात्मनि अपि ममत्वं न कुर्यात्, कुतः पुनः पुत्रदारक्षेत्रवित्तादिषु। एवं श्रुत्वा, मैत्रेय उवाच—"त्वया राजवंशस्य विस्तारः सम्यक् वर्णितः, तेषां कर्माणि यथावत् कथितानि; अधुना, भगवतः विष्णोः यदुवंशसम्भूतस्य अंशावतारस्य यथार्थकथां विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि। भगवतः पुण्यकर्माणि, यः अंशांशेन भूमौ जातः, तानि मम कथय।" श्रीपराशर उवाच—"मैत्रेय, यत् त्वया पृष्टं, तद् शृणु, विष्णोः कर्माणि, यः अंशांशेन लीलया जगत्कल्याणाय अवतीर्णः।" पूर्वं वसुदेवः देवकिं देवकस्य कन्यां, सौभाग्यवतीं, देवीमिव, विवाहयामास। कंसः भोजपुत्रः तयोः विवाहयात्रायां सारथिः अभवत्। तदा, आकाशे घोरः स्वरः कंसं सम्बोधितवान्, मेघनिनादसदृशः—"मूढ! त्वं यां स्त्रीं पतिसहितां रथे वहसि, तस्याः अष्टमः गर्भः त्वां हन्तासि" इति। एवं श्रुत्वा, महाबलः कंसः खड्गं निष्कृष्य, देवकीं हन्तुम् आरब्धवान्। तदा वसुदेवः—"अघविन्, त्वं देवकीं न हन्तव्या; यानि पुत्राः तस्यां जायन्ते, तान् सर्वान् तुभ्यं दास्यामि" इति उवाच। कंसः "एवं भवतु" इति वसुदेवस्य वचनं श्रुत्वा, देवकीं न हत्वा, प्रतिज्ञायाः कारणात् ताम् जीवितवान्। तस्मिन्नेव काले, पृथिवी महत्या भारार्त्या मेरुं गत्वा, देवसभा मध्ये, ब्रह्माणं सर्वान् देवांश्च प्रणम्य, शोकार्तया दयावचसा वाचा तान् संबोधयामास। सा उवाच—"अग्निः सुवर्णस्य श्रेष्ठगुरुः, गावाम् आदित्यः, सर्वेषां प्राणिनां, ममापि, नारायणः गुरुः।" ब्रह्मा, प्रजापतिपतिः, आद्यः, कालरूपः, लवक्षणमात्रसमुदायः, अव्यक्तस्वरूपः। स एव एषु सर्वेषु अंशरूपेण स्थितः, यूयं देवश्रेष्ठाः तस्यैव अंशाः। आदित्याः, साध्याः, रुद्राः, वसवः, वह्नयः, पितरः, लोककर्तारः अत्रिप्रमुखाः— इत्येवं श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे च पंचमे च भागे पृथिवीगीतायाः, मनोर्वंशस्य, तथा श्रीकृष्णावतारस्य आरम्भस्य च पावनं चरित्रं विस्तरेण सम्यक् आख्यातम्।