कदाचित् कलापग्रामे देवापिः पौरेयश्च राजा, पूरुश्च, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, महान्योगबलसमन्वितः, निवसतः। कृतयुगे तौ द्वौ पुनरिह आगमिष्यतः, क्षत्रियवंशस्य प्रवर्तकौ भूत्वा, मनोः सन्ततिं बीजारूपेण स्थापयिष्यतः। एवं कृतत्रेताद्वापरयुगेषु मनोः पुत्रैः पृथिवी परिपालिताभूत्। कलियुगे तेषां किञ्चिद्बीजधारिणः शेषिताः, यथा देवापिः पूरुश्च अधुना प्रतिष्ठितौ, मुनिवर। एवं ते राजवंशस्य संक्षेपेण वर्णनं मया कृतम्, शतवर्षेष्वपि सम्पूर्णं कर्तुं न शक्यते। एतेषां अन्येषां च राज्ञां मोहावृतचेतसां पृथिव्याः स्वत्वाभिमानः जातः, यद्यपि तेषां शरीरं नित्यं विनाशधर्मकम्। 'कथं स्थिरा पृथिवी मम? कथं वा मम पुत्रस्य वा वंशस्य वा भविष्यति?'—इत्येवं चिन्तयित्वा ते राजानः नष्टाः। पूर्वे अन्ये आगताः, तेषां चान्येऽन्ये अनन्तरं भविष्यन्ति; येऽपि आगमिष्यन्ति, तेषां अपि परे भविष्यन्ति। राज्ञः जयकाङ्क्षिणः, दिग्विजयेषु व्यग्रचित्ताः, दृष्ट्वा, पृथिवी शरदृतौ सुमनोहरैः पुष्पैः हसितुमिव प्रतीति। मैत्रेय, श्रृणु पृथिव्याः गीतं, यत् ऋषिः असितः धर्मध्वजाय धर्मात्मने उक्तवान्। पृथिव्युवाच—कथमिदं मोहजं ज्ञानिनामपि राज्ञां चेतसि जायते, येषां समानधर्माणां मनः अतीव विश्वासयुक्तं भवति? प्रथमं स्वात्मानं जित्वा मन्त्रिणः विजयाय प्रवर्तन्ते; ततः दासान्, प्रजाः, शत्रूंश्च विजिगीषन्ति। 'एवं क्रमशः समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं जेष्यामः' इति मनसा संग्रथ्य, मृत्युः समीपे सन्नपि न दृश्यते। समुद्रः सीमाभूतः, जगत्सर्वं वशे स्थाप्यते; किं तु आत्मविजयस्य का मुक्ति, किमस्य फलम्? पूर्वजान् परित्यज्य, तान् न गृहीत्वा, राजानः महामोहात् मम जयने प्रवर्तन्ते। मयि हेतोः पित्रा पुत्रस्य, भ्रातॄणां च, महन्मोहात् मनसि सङ्गात् कलहः जायते। 'इयं पृथिवी मम, सदा मम वंशस्य' इति यो मृत्वा अन्यत्र राजा अभवत्, स एवमभिमानयुक्तः। सङ्गबद्धं मनः मम त्यक्त्वा मृत्यूनियोज्यं दृष्ट्वा, ममोत्पन्नः सङ्गः केन प्रकारेण तं अनुगच्छन्तं हृदि गृह्णाति? 'इयं पृथिवी मम—शीघ्रं त्यज'—इति राजानः स्वदूतैः शत्रून् प्रति वदन्ति; तेषु मम सङ्गोऽतीव, पुनः मोहिनां प्रति दया जायते। श्रीपराशर उवाच—एवं, मैत्रेय, पृथिव्याः गीतमेतत्; यः शृणोति, तस्य सङ्गो हिमवत् सूर्यतेजसा विलयं याति। एवं ते मनोर्वंशस्य यथावदाख्यानं मया कृतम्, यस्मिन्राजानः विष्णोः अंशांशभूताः लोकपालनाय जाताः। यः श्रद्धया मनोर्वंशं शृणोति, तस्य सर्वपापं नश्यति, आत्मा च विशुद्धः भवति। चन्द्रसूर्यवंशस्य सर्वमाख्यानं यः शृणोति, सः अतीव सम्पदां समृद्धिं प्राप्नोति, इन्द्रियैः अविकुलितः। इक्ष्वाकु, जाह्नु, मान्धातृ, सगर, अविक्षित्, रघु, ययाति, नहुषादीन्, ये समाप्तिं गताः, तेषां चरितानि ज्ञात्वा—महतः, बलिनः, धनसञ्चयसम्पन्नाः, येषां कथा एव शेषिता, कालबलात् नष्टाः—बुद्धिमान् न स्नेहम् उपजायते पुत्रेषु, दारेषु, गृहेषु, क्षेत्रेषु, वस्तुषु वा। ये च वीराः युगान्तराणि तपः कृत्वा, महायज्ञैः, महाबलेन, येषां कथाः कालवशात् शेषाः, तेऽपि नष्टाः। पृथुः सर्वान् लोकान् विचरन्, अजितशत्रुः, कालवायुनैव तन्तुवत् वह्नौ विनष्टः। कार्तवीर्यः सर्वद्वीपान् जित्वा, शत्रुं विनाश्य, तेषां राज्यमनुभूय, स्वयम् कथा एव जातः, संशयवशात्। दशग्रीवस्य यः शोभा सर्वदिशः प्रकाशयामास, राघवेषु, सः त्रिपुरदाहिनः भ्रुकुटिमात्रेण क्षणेन भस्मापि न जातः। मान्धातुः नाम पृथिव्यां प्रसिद्धं, सः अपि कथा एव जातः; कः, एतदाकर्ण्य, मूढधीः अपि, स्वत्वाभिमाने स्थास्यति धर्मबुद्ध्या? भगीरथः, सगरः, ककुत्स्थः, दशग्रीवः, रामलक्ष्मणौ, युधिष्ठिरादयः—एते हि अभूत्सत्याः, न तु मिथ्या; कुत्र ते? न ज्ञायते। येऽपि राजानः अधुना सन्ति, ये च भविष्यन्ति, ये च मया उत्तमब्राह्मणेषु कीर्तिताः, तेऽपि पूर्ववत् अन्यैः अनुगमिष्यन्ति। एवं विदित्वा, बुद्धिमान् स्वात्मनि अपि स्वत्वाभिमानं न कुर्यात्; पुत्रेषु, दारेषु, क्षेत्रेषु, अन्येषु देहिषु तु किमु वक्तव्यम्। मैत्रेय उवाच—त्वया राजवंशस्य विस्तारः सम्यक् वर्णितः, तेषां कर्माणि यथाक्रमं कथितानि। अधुना, भगवन्, यदुवंशे जातस्य विष्णोः अंशावतारस्य यथार्थकथां विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि। भगवन्, येन भगवताऽनन्तेन अंशांशेन अवतीर्य कृतानि कर्माणि, तानि मम कथय। श्रीपराशर उवाच—मैत्रेय, यद् त्वया पृष्टं तत्र शृणु, विष्णोः कर्माणि, योऽंशांशेन जगति अवतीर्य लोकहिताय कृतवान्। पूर्वं, महर्षे, वसुदेवः देवकिं देवकस्य पुत्रीं, सौभाग्ययुक्तां, देवीमिव, विवाहाय उपयेमे। तस्मिन्विवाहकाले भोजपुत्रः कंसः रथसारथिः अभवत्। तदा आकाशे घननिनादसमन्युनि महति शब्दे कंसं सम्मान्य वाक्यं व्याहरत्।