त्रयाणि वर्षाणि यदा अतीतानि, तदा बभ्रुः अग्रे स्थित्वा यदुभिः सह, ये उग्रसेनस्य नेतृत्वे आसन्, निश्चित्य यत् स्यमन्तक-मणिः न श्रीकृष्णेन नीतः, तं विश्वास्य, विदेहानगरं गत्वा बलदेवं प्रबोध्य, तं पुनः द्वारकां नयामासुः। अक्रूरः तु भगवत्स्मरणाय सततम् अभ्यस्तः, परममणेरुत्पन्नेन सुवर्णेन उत्तमान् यज्ञान् अनवरतं चकार। यदा क्षत्रिया वैश्याश्च यज्ञस्थलं गच्छन्ति स्म, तदा ब्राह्मणघ्नः नश्येत; तेन दीक्षया कवचेन च रक्षितः, सः तत्रैव स्थितवान्। षट् षष्टि वर्षाणि तस्य मणेः प्रभावेन तत्र न किञ्चन आपद्, न दुर्भिक्षं, न व्याधिः, न मृत्युः अभवत्। अथ सात्मतेः प्रपौत्रः शत्रुघ्नो भोजैः, ये अक्रूरपक्षे आसन्, हतः सन्, अक्रूरः भोजैः सह द्वारकाम् उत्सृज्य निर्गतः। तस्मिन्नेव दिने तस्मात् निर्गमात्, आपदः, दुर्भिक्षं, मृगव्याघ्राः, अनावृष्टिः, व्याधयः, अन्याश्च विपत्तयः तत्र समुत्पेतुः। ततः यदवः बलभद्र-उग्रसेन-सहिताः एकत्र समागम्य चिन्तयामासुः। भगवान् सर्वजनप्रियः उवाच—"किमिदं? कुतः एता बह्व्यः आपदः एकत्र समुपस्थिताः? इदं विचिन्त्यताम्।" इति उक्ते, यदुवृद्धः आन्धकः नाम प्रवोचत्। "यत्र अक्रूरस्य पितुः श्वफल्कस्य सन्निधिः, तत्र कदापि न दुर्भिक्षं, न व्याधिः, न अनावृष्टिः, न तादृशं किञ्चन। यदा श्वफल्कः काशिराज्ये अनावृष्टिकाले नीतः, तदा तस्मिन्नहनि देवाः वृष्टिं प्रेषयामासुः। पूर्वं च काशिपतेः पत्नी गर्भे कन्यां रत्नरूपिणीं धारयामास। यदा तस्याः प्रसवकालः प्राप्तः, तदा अपि सा कन्या न जाताऽभूत्। द्वादश वर्षाणि सा गर्भे एव स्थित्वा न जाताऽभूत्। ततश्च काशिराजः गर्भस्थां पुत्रीं संबोध्य उवाच—'पुत्रि, किमर्थं न निष्क्रान्तासि? तव मुखं द्रष्टुमिच्छामि। किं मातरं दीर्घकालं क्लिश्यसि?' इति उक्ता सा अजाता कन्या गर्भात् एव प्रत्युवाच— 'पितः, यदि प्रतिदिनं एकां गाम् ब्राह्मणाय दास्यसि, त्रयाणि वर्षाणि यावत्, अहं नूनं गर्भाद् निष्क्रान्तास्याम्।' इति श्रुत्वा राजा प्रतिदिनं एकां गाम् ब्राह्मणाय अददात्। तस्मिन्काले सा जाता। तस्याः पिता ताम् गान्दिनीति नामाकरोत्। सा कन्या गान्दिनी, यः श्वफल्कः स्वगृहं प्राप्तवान्, तस्मै अतिथिसत्कारार्थं दत्ता। तयोः संयोगात् अक्रूरः जातः। तयोः संयोगात् अपत्यं जातम्। अतः यदि अयं विषयः न परिह्रियते, कथं न आपदः, दुर्भिक्षं, व्याधयः च अत्र भविष्यन्ति?" एवं वृद्धयदोरुक्तं श्रुत्वा, आन्धकः उवाच—"अयं आनियताम्, पर्याप्तं परमसद्गुणिनि दोषान् अन्वेष्टुम्।" तदा केशवः, उग्रसेनः, बलभद्रः, अन्ये च यदवः, अपराधिनः अपि सहिष्णवः, अभयम् अदत्त्वा श्वफल्कस्य पुत्रं स्वपुरीम् आनयामासुः। यदा सः तत्र प्राप्तः, तदा स्यमन्तक-मणेः प्रभावेन, अनावृष्टिः, व्याधयः, दुर्भिक्षं, मृगव्याघ्राश्च शान्ताः। तदा श्रीकृष्णः चिन्तयितुम् आरब्धवान्— "एषः लघुकारणम्, यत् अक्रूरः श्वफल्कात् गान्दिन्यां जातः। किन्तु एषः महाशक्तिः, यः अनावृष्टि-दुर्भिक्ष-व्याध्यादि आपदः निवारयति। तस्मात् नूनं स्यमन्तक-मणिः तस्यैव हस्ते अस्ति। तस्य एते प्रभावाः श्रूयन्ते। सः एकस्य यज्ञस्य अनन्तरम् अन्यं यज्ञं, ततोऽपि अन्यं, अनवरतं करोति। तस्य न किञ्चन द्रव्याभावः, न संशयः—सः उत्तममणिः तत्रैव अस्ति।" इति निश्चित्य, अन्येन हेतुनाऽपि, सः सर्वान् यदून् स्वगृहे समाह्वयत्। यदा सर्वे यदवः तत्र उपविष्टाः, तदा स्वम् अभिप्रायम् उक्त्वा, ततः अन्यया हास्यलापेन, जनार्दनः अक्रूरम् उवाच— "भगवन्, वयं जानिमहि यत् एषः स्यमन्तक-मणिः, यः सर्वस्य जगतः सारः, शतधन्वना तुभ्यं दत्तः, सः तव हस्ते स्थितः, राज्यस्य हिताय। सः तव एव अस्तु, वयं सर्वे तस्य प्रभावफलम् अनुभवामः। किन्तु बलभद्रः अस्मासु सन्देहं कृतवान्—अतः अस्मान् सान्त्वयितुम्, कृपया तं दर्शय।" इति उक्ते, भगवतः वासुदेवस्य मौने स्थिते, मणिधारिणः चिन्तां चकार। "किं कर्तव्यम् अत्र? यदि अन्यथा, तर्हि अहम् उक्तवान्। यदि ते मणिं अन्वेष्यन्ति, केवलं गुप्त्यर्थं, तर्हि तं द्रक्ष्यन्ति; किन्तु प्रत्यक्षविरोधः न युक्तः।" इति चिन्तयन्, अक्रूरः नारायणं जगत्कारणं प्रार्थयामास— "भगवन्, अयं स्यमन्तक-मणिः शतधन्वना मयि न्यस्तः, तस्य गच्छतः, अहं दुःखेन तिष्ठामि, चिन्तयन्—'भगवान् अद्य वा श्वः वा परश्वः वा याचिष्यति' इति। तस्य धारणे दुःखेन, न मम भोगे रागः, न आत्मनः किंचिद् सुखं जानामि। एतावत् अपि, त्वं राज्यम् उपकारकः, न शक्ता धारयितुम्, इति मन्यसे, तस्मात् त्वम् आत्मानं न प्रेरितवान्। अतः अयं स्यमन्तक-मणिः यथेष्टं स्वीक्रियताम्, यस्मै रोचते तस्मै दीयताम्।" इति उक्त्वा, सः स्वस्य वस्त्रविवरे गुप्तं सुवर्णकुटिलकं समुत्क्षिप्य, तत्र यदुसभायाम् अतीव लघुं सन्दूकं प्रकाशयामास। ततः अग्रे स्थित्वा, स्यमन्तक-मणिं तस्मिन् यदुसभायां विमुञ्चत्।