भगवान् श्रीकृष्णः, जनानां मध्ये प्रवृत्तस्य अपवादस्य ज्ञाता, समस्तयदुवाहिन्याः सह प्रसेनस्य अश्वस्य पथं अन्वगच्छत्। तत्र सः प्रसेनं तस्य अश्वेन सह सिंहेन हतं दृष्टवान्। ततः सर्वेषां जनानां साक्षात् सिंहस्य पदचिह्नानां दर्शनात् निर्दोषः अभवत्, तस्य पदचिह्नानि अन्वगच्छत्। सिंहः अपि तत्र किञ्चित् भूमौ ऋक्षराजेन हतः दृष्टः, तस्य मणेः कारणात् ऋक्षस्य पदचिह्नानि अपि अन्वगच्छत्। गिरिपृष्ठे समस्तयदुवाहिन्याः तत्र स्थित्वा, श्रीकृष्णः तानि पदचिह्नानि अनुगम्य ऋक्षगुहां प्रविष्टः। गुहायां प्रविश्य, तत्र शिशुं सुखमारं शमयन्त्या धात्र्याः वचनानि श्रुतवान्। तत्र श्लोकः श्रुतः— "सिंहः प्रसनं हन्ति; सिंहः जाम्बवता हतः; मा रुदः सुखमारे, एष ते स्यमन्तकः।" एवं श्रुत्वा, श्रीकृष्णः प्रविष्टः, तत्र स्यमन्तकमणिं धात्र्याः हस्ते शिशोः क्रीडनकं रूपेण दीप्तिमन्तं दृष्टवान्। तं अप्राकृतपुरुषं, स्यमन्तकस्य आकाङ्क्षया पश्यन्तं दृष्ट्वा, धात्री "पाहि पाहि" इति उच्चैः अभ्यधावत्। तस्याः किल्बिषभूतं क्रन्दनं श्रुत्वा, जाम्बवान् कोपपूर्णहृदयः तत्र आगतः। तयोः उभयोः परस्परं क्रोधेन दीप्तयोः, एकविंशतिदिनानि युद्धं अभवत्। यदुवाहिन्यः तत्र सप्ताष्टदिनानि प्रत्यागतस्य प्रतीक्षां कृतवन्तः। श्रीकृष्णः न निर्गतः इति ज्ञात्वा, तेषां मतिः— "मधुसूदनः अस्मिन् गुहायां निहतः; अन्यथा, इतो विजयी शत्रुम् न आगच्छेत्"— इति अभवत्। तस्मात्, तैः द्वारकां गत्वा, कृष्णः हतः इति निवेदितम्। तस्य बन्धवः तत्र यथाकालं यथायोग्यं अन्त्यकर्माणि कृतवन्तः। तत्र श्रीकृष्णस्य युद्धाय भोजनं पानं च भक्तिपूर्वकं सम्यक् निर्मितं तस्य बलं प्राणं च पुनः पुनः आविवेश। अपरस्य तु, प्रतिदिनं महाबलिनः पुरुषस्य प्रहारैः शरीरं भग्नं, अङ्गानि अत्यन्ततीक्ष्णैः आघातैः क्लिष्टानि, अन्नाभावात् बलहानिः अभवत्। भगवतः जयात्, जाम्बवान् नम्रः भूत्वा उवाच— "सर्वे देवाः, असुराः, गन्धर्वाः, यक्षाः, राक्षसाः, अन्ये च अपि त्वां न विजयं कर्तुं शक्नुवन्ति; तस्माद् दुर्बलाः मनुष्याः, पशवः, मानवसङ्घातसमुत्थानाः के तव सामर्थ्यं प्राप्नुवन्ति? वयं तु किं वदामः? नूनं त्वं रामः एव, नारायणांशः, सर्वलोकानां आश्रयः।" इति उक्तः, भगवान् तस्य पृथिव्याः भारहरणाय अवतारं प्रकटितवान्। ततः तस्य हस्तस्पर्शेन स्नेहं दर्शयन्, युद्धक्लान्तिं अपि अपहृतवान्। पुनः प्रणम्य, जाम्बवान् तं प्रसन्नीकृत्य, तस्य कन्यां जाम्बवतीं, गृहं आगतम्, पूज्यां च, तस्मै अर्पितवान्। तथा स्यमन्तकमणिं अपि नम्रः भूत्वा दत्तवान्। अच्युतः, अत्यन्तनम्रस्य तस्मात् मणिं न ग्राह्यम् अपि, स्वनिर्दोष्यर्थं तं स्वीकृतवान्। जाम्बवतीं सह द्वारकां गतः। तत्र कृष्णस्य दर्शनात् द्वारकावासिनः, भगवतः आगमनात् हर्षपरवशाः, वृद्धाः अपि नवयुवानिव अभवन्। सर्वे यदवः नार्यः च तं "भाग्येन, भाग्येन" इति सम्मानितवन्तः। यदवसभायाम्, भगवान् यथानुभूतं सर्वं वृत्तान्तं निवेदितवान्। स्यमन्तकमणिं सत्राजिते प्रत्यर्प्य, अपवादात् विमुक्तः अभवत्। जाम्बवतीं अन्तःपुरे स्थापितवान्। सत्राजितः, मिथ्या आरोपणात् भीतः, तस्य कन्यां सत्यभामां भगवतः पत्नीं कृतवान्। तस्य पूर्वं अक्रूरः, कृतवर्मा, शतधन्वा, अन्ये यदवाः अपि तां वरयितुम् इच्छन्तः आसन्। सत्राजितः तां कृष्णाय दत्त्वा, तैः तिरस्कृतः, ते तं प्रति वैरं कृतवन्तः। अक्रूरः, कृतवर्मा, अन्ये च शतधन्वानम् उक्तवन्तः— "सत्राजितः खलः; वयं त्वं च तस्य कन्यां याचितवन्तः, सः तव अपि अवमानं कृत्वा कृष्णाय दत्तवान्। तस्य जीवितं पर्याप्तम्; हनिहि तं, स्यमन्तकमणिं च गृहाण। वयं तव साहाय्यं करिष्यामः; अच्युतः यदि तव विरोधं कुर्यात्, वयं तव पृष्ठतः स्थास्यामः।" इति उक्तः, सः "एवं" इत्युवाच। पाण्डवानां वारणावते लाक्षागृहदहनं ज्ञात्वा अपि, भगवान् तत्र गतवान्, दुर्योधनस्य प्रयत्नं दुर्बलयितुं वा, पाण्डवानां हितं कर्तुं वा। तत्र गत्वा, शयनं कुर्वन्, शतधन्वा सत्राजितं हत्वा, स्यमन्तकमणिं अपहृतवान्। पिता हतः इति क्रोधपूर्णा सत्यभामा शीघ्रं रथेन वारणावतं गत्वा, भगवतः समीपं आगता, तं उवाच— "मम अन्यायः अभवत्; पिता निर्दयेन शतधन्वना हतः, स्यमन्तकमणिः अपहृतः, यस्य प्रभा त्रैलोक्यस्य तमः निवारयेत्।" कृष्णं प्रति तं उवाच— "एष तव कर्तव्यः; यथोचितं विचिन्त्य कार्यं कुरु।" एवं उक्तः, कृष्णः हर्षपूर्णहृदयः, सत्यभामां क्रोधारुणनेत्रां प्रति उवाच— "सत्यं, एष मम कर्तव्यः; तस्य दुष्टस्य अपमानं न सहिष्ये।" इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे स्कन्धे त्रयोदशे अध्याये स्यमन्तकमण्याः वृत्तान्तः सम्यक् संप्रवृत्तः।