शृणु, भगवन्! यथा दूरात् श्रवणं, समीपात् च दर्शनं भवति, तथा बभ्रुः पुरुषेषु श्रेष्ठः आसीत्, देववृद्धः च देवसमः। तयोः बभ्रु–देववृद्धयोः वंशे षट्षष्टिसहस्राणि पुरुषाः, अष्टौ च अधिकाः, अमृतत्वं प्राप्तवन्तः। महाबोजः धर्मात्मा आसीत्; तस्य वंशे भोजाः, ये मार्तिकवाराः इति प्रसिद्धाः, मार्तिकवारपुरीं निवसन्तः। वृष्णेः द्वौ पुत्रौ आस्तां—सुमित्रः युधाजित् च। ततः अनमित्रः जातः; अनमित्रात् निघ्नः अभवत्। निघ्नस्य द्वौ पुत्रौ—प्रसेनः सत्राजित् च। सत्राजितः दिव्यसूर्येण सखा अभवत्। एकदा सत्राजित् समुद्रतीरे स्थित्वा, एकाग्रचित्तः सूर्यं स्तुतवान्। तदा स तेजस्वी सूर्यः तेन पूजितः, तस्य पुरतः प्रादुरभवत्। सत्राजित् तं सूर्यं स्पष्टं न दृष्ट्वा उवाच—"यथा आकाशे त्वां पावकसङ्घातवद् अपश्यं, तथा अद्यापि त्वं मम पुरतः आगतः अपि, विशेषानुग्रहं न पश्यामि।" इति उक्त्वा, सूर्यः स्वकण्ठात् महत् उत्तमं रत्नं स्यामन्तकाख्यं गूढदेशे न्यस्य तस्थौ। ततः सत्राजित् सूर्यं ताम्ररुचिं, लघुशरीरं, कपिलाक्षं दृष्टवान्। सत्राजितः प्रणम्य, सहस्रकिरणः दिव्यः सूर्यः तम् अवदत्—"वरं वृणीष्व यं काङ्क्षसि।" सत्राजितः तदेव रत्नं याचितवान्। प्रभाकरः तस्मै तत् रत्नं दत्त्वा स्वधाम गगनं जगाम। सत्राजितः निष्कलङ्करत्नेन कण्ठे भूषितः द्वारकां प्रविवेश, सर्वदिशः सूर्यवद् दीप्त्या प्रकाशयन्। द्वारकावासिनः तम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, प्रणम्य, ऊचुः—"एषः नूनं परमपुरुषः, नररूपेण अवतीर्णः, पृथिव्याः भारं हरितुं।" ते पुनः ऊचुः—"भगवन्, एषः सूर्यः एव त्वां द्रष्टुं आगतः।" तदा भगवान् अवदत्—"नायं सूर्यः, एषः सत्राजित्, सूर्येण दत्तं महद् रत्नं स्यामन्तकं धारयन् आगतः।" "अतः, निःसंशयं तम् पश्यत," इति उक्त्वा, ते तं अपश्यन्। सत्राजित् स्यामन्तकं स्वगृहे न्यवेशयत्। तत् रत्नं प्रतिदिनं अष्टौ भारान् सुवर्णस्य उत्पादयत्। तस्य प्रभावात् सर्वे राष्ट्रे न कदाचन दुर्भिक्षं, मृगव्याघ्रादिभयम्, वह्निदाहः, अनावृष्टिः, क्षुत्पीडा वा आसीत्। अच्युतः अपि तद् दिव्यरत्नं राजा उग्रसेनाय युक्तमिति इच्छन्, शक्तः सन् अपि, बन्धुव्यतिक्रमदोषभीत्या न गृहीतवान्। सत्राजित्, अच्युतः रत्नयाचकः भविष्यति इति ज्ञात्वा, लोभात् तद् रत्नं स्वभ्रात्रे प्रसेनाय दत्तवान्। तत् रत्नं शुद्धेन धार्यमाणं सुवर्णादिसंपदं ददाति; अन्यथा तु स्वामिनं विनाशयति। तद् अज्ञात्वा प्रसेनः स्यामन्तकं कण्ठे बध्नन्, अश्वारूढः, वनं मृगयां गतः। तत्र सिंहेन हतः। सिंहः प्रसेनं च अश्वं च हत्वा, निष्कलङ्करत्नं मुखे गृहीत्वा गन्तुम् उद्यतः, तदा जाम्बवत् ऋक्षराजेन दृष्टः, तेन च हतः। जाम्बवत् तत् रत्नं गृहीत्वा स्वगुहां प्रविवेश। तेन तद् रत्नं कुमाराय सुकुमाराय क्रीडनकम् अक्रीणोत्। प्रसेनस्य अप्रत्यागमने, सर्वे यदवः शङ्काम् ऊचुः—"कृष्णः एव रत्नलोभात् तद् प्राप्तवान्; एषः तस्यैव कार्यम्।" भगवान् जनैः प्रवर्तमानेषु वदेषु विज्ञाय, समग्रयदुसैन्येन सहितः, प्रसेनस्य अश्वस्य पदचिह्नान् अनुसरन् निर्गतः। सः प्रसेनं तस्य अश्वं च सिंहेन हतनं दृष्टवान्। सर्वेषां साक्षिणां पुरतः सिंहस्य पदचिह्नैः स्वमलिन्यं शुद्धीकृत्य, सिंहस्य पदानि अन्वगच्छत्। तत्र सिंहं जाम्बवत् ऋक्षेन्द्रेण लघ्वङ्के हतं दृष्ट्वा, रत्नस्य कृते, ऋक्षस्य पदचिह्नानि अपि अन्वयात्। गिरिशिखरे, सर्वां यदुसैन्यं स्थापनयित्वा, तानि पदानि अनुसृत्य गुहां प्रविवेश। गुहायां प्रविष्टः सः, सुकुमारस्य धात्र्या स्तन्यदानेन शमयन्त्या उक्तवचनानि शुश्राव। त्रिष्टुभं श्लोकमपि तत्र—"सिंहेन हतः प्रसेनः, सिंहः जाम्बवता हतः; मा रुद सुकुमार, एष ते स्यामन्तकः।" एवं श्रुत्वा, कृष्णः प्रविश्य, धात्र्याः हस्ते क्रीडनकभूतं स्यामन्तकं तेजसा दीप्तं दृष्टवान्। अपूर्वपुरुषं रत्नाकाङ्क्षिणं दृष्ट्वा, धात्री "त्राहि त्राहि" इति चक्रन्द। तस्याः क्रन्दनं श्रुत्वा, जाम्बवत् कोपसमन्वितहृदयः त्वरया उपस्थितः।