समीपस्थे अग्निकुण्डे स्थापिते, स राजा विचिन्तयामास—“अत्र मया अग्निकुण्डः स्थापितः, किन्तु अद्य वटवृक्षः समीवृक्षस्य गर्भः जातः।” तस्मात् सः निश्चितवान्—“एवमेव अग्निरूपं गृहित्वा नगरं नयामि, तस्मात् अरण्युत्पन्नं कृत्वा, तस्मिन्नेव अग्नौ यथाविधि पूजां करिष्यामि।” एवं सः स्वनगरं प्रतिनिवृत्य, अरण्युत्पादनं कृतवान्। ततः सः तं मन्थनदण्डं अङ्गुलिभिः मापयामास, गायत्रीमन्त्रं च जपन्। मन्त्रस्याक्षरसंख्यया तस्य अङ्गुलयः एव वनरूपे परिणताः। तत्र, मन्थनद्वारा अग्निं प्रज्वाल्य, त्रय्यग्निहोत्रविधिना हविर्दानानि अकरोत्। तस्य चित्तं उर्वश्याः दर्शनफलाय समाहितम्। तेनैव अग्निहोत्रेण, नानायज्ञान् कृत्वा, स गन्धर्वलोकान् प्राप्तवान्, उर्वश्यया सह विरहं मुक्तश्च। पूर्वं हि एक एव अग्निः आसीत्, किन्तु अस्मिन्मन्वन्तरे सः त्रिधा प्रतिष्ठितः। तस्य पुत्राः आसन्—धीमान्, आवसु, विश्वावसु, शतायु, श्रुतायु (अथवा अयुतायु) इति। अमावसु-पुत्रः भीमः, तस्य पुत्रः काञ्चनः, काञ्चनस्य सुहोत्रः, तस्य पुत्रः जह्नु। जह्नु, यज्ञवाटं गङ्गाजलेन आकुलं दृष्ट्वा, कोपात् रक्तलोचनः, महातपसा हविर्देहं स्वात्मनि स्थापयित्वा, गङ्गां समग्रां पित्वा। ततः दिव्यर्षयः तं प्रसादयामासुः, गङ्गां तस्य पुत्रीत्वेन प्रकाशितवन्तः। जह्नोः पुत्रः सुजह्नुः, तस्य अजकः, तस्य बालाकाश्वः, तस्य कुशः। कुशस्य पुत्राः—कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्तरयः, आवसु, अश्वतारः। तेषु कुशाश्वः, “मम पुत्रः इन्द्रतुल्यः भवेत्” इति तपः कृतवान्। तस्य घोरं तपः दृष्ट्वा, इन्द्रः एव, “मम सदृशः अन्यः न भवेत्” इति चिन्तयन्, तस्य आत्मनं पुत्ररूपेण प्रविष्टवान्। सः गाधिः कौशिकः इति प्रसिद्धः अभवत्। गाधेः पुत्री सत्यवती, तां भर्गवः ऋचीकः वराय चकार। गाधिः, तं वृद्धं तपस्विनं ब्राह्मणं कन्यादानाय अनिच्छन्, वरदक्षिणां याचितवान्—“शतं श्यामकर्णानां, एकश्वेतचिह्नानां, वातचन्द्रगमनेन तुल्यानां, अश्वानां यच्छ।” स मुनिः, वरुणात् तादृशान् अश्वान् लब्ध्वा, तान् वरदक्षिणां दत्तवान्। ततः ऋचीकः तां कन्यां विवाह्य, सुतार्थं पत्नीस्य हविर्दानं चकार, तस्य मातर्यपि क्षत्रियपुत्रप्राप्त्यर्थं अन्यं हविर्दानं प्रीत्या चकार। सः उवाच—“एतत् तव हविर्दानं, एतत् तव मातुः; यथायोग्यं उपयुज्यताम्,” इति, वनं गतः। तदा, तस्याः माता सत्यवत्यै उक्तवती—“सर्वाः स्वस्य पुत्रं श्रेष्ठं इच्छन्ति; पुत्र्याः पुत्रस्य वा भ्रातुः गुणाः न तावत् आद्रियन्ते। अतः त्वं मम हविर्दानं प्रयुङ्क्ष्व, मम हविर्दानं त्वमेव उपयुज्य, मम हविर्दानं त्वं प्रयुङ्क्ष्व।” सा अपृच्छत्—“कियत् ब्राह्मणपुत्रस्य वीर्यं बलं च?” सत्यवती स्वं हविर्दानं मातरि दत्तवती। ततः ऋषिः वनात् आगत्य, सत्यवतीं दृष्ट्वा उवाच—“अहो, पापिष्ठे! किमिदं कृतमयुक्तं? तव रूपं अतिवैषम्ययुक्तं दृश्यते; नूनं त्वं मातुः हविर्दानं उपयुज्य। एषा न उचितम्। अहं तव पुत्रे सर्ववीर्यं बलं स्थापयामि, तस्य च ब्राह्मणगुणसम्पत्तिं शमज्ञानक्षान्त्यादि च। यदि सा विपरीतं आचरति, तर्हि तव पुत्रः क्षत्रियवत् उग्रशस्त्रधारी विनाशकारी भविष्यति; यदि शमं वाञ्छति, तर्हि ब्राह्मणवत् भविष्यति।” एवं श्रुत्वा सा तस्य पादौ गृहीत्वा, साष्टाङ्गं प्रणम्य, उवाच—“भगवन्! अज्ञानात् मया एतत् कृतं; कृपां कुरु। मम पुत्रः न तादृशः भवेत्, तादृशः पौत्रः एव भवतु।” इति निवेद्य, मुनिः अपि—“एवमस्तु” इत्युक्तवान्। ततः सा जमदग्निं अजनि; तस्याः मातुः पुत्रः विश्वामित्रः। सत्यवती कौशिकी नद्याख्या अभवत्। जमदग्निः, रेनोः, इक्ष्वाकुवंशस्य, पुत्रः, रेणुकां पत्नीत्वेन अगृह्णात्। तस्मात् जमदग्निः परशुरामं, क्षत्रियबलनाशनं, श्रीनारायणांशं, सर्वलोकाचार्यं, उत्पादितवान्। श्रीपराशर उवाच—पुरूरवसः ज्येष्ठः पुत्रः आयुः नाम, सः राहोः पुत्रीं विवाह्य। तस्या अयं पञ्च पुत्रान् अलभत। तेषां नामानि—नहुषः, क्षत्रवृद्धः, रम्भः, रजिः, अनन्यः (पञ्चमः)। क्षत्रवृद्धात् सुहोत्रः पुत्रः। तस्य त्रयः पुत्राः—काश्यपः, काशः, गृत्समदः। गृत्समदात् शौनकः जातः, स चतुर्वर्णव्यवस्थापकः। काश्यात् काश्यः, तस्मात् काशीपतिः, तस्मात् राष्ट्रः, राष्ट्रात् दीर्घतपा नामकः पुत्रः। दीर्घतपसः पुत्रः धन्वन्तरिः। स सर्वकर्मकुशलः, सर्वेषां प्राणिनां शेषः, भगवत् नारायणेन, सर्वज्ञेन, पूर्वसृष्टिकाले वरं प्राप्तवान्—“काशीपतिवंशे अवतीर्य, आयुर्वेदशास्त्रं सम्यगष्टाङ्गं विभागयिष्यसि, यज्ञभागं च प्राप्स्यसि” इति। धन्वन्तरेः पुत्रः केतुमान्, तस्य पुत्रः भीमरथः, तस्य दिवोदासः, तस्य प्रतर्दनः। स भद्रश्रेण्यवंशं नष्ट्वा, सर्वान् शत्रून् जित्वा, शत्रुजित् इति प्रसिद्धः अभवत्। तस्य प्रियः पुत्रः वत्सः, तस्मात् सः वत्स इति ख्यातः। सत्यनिष्ठत्वात् सः ऋतध्वजः इति नाम प्राप्तवान्। ततः सः कुवलय इति नाम अश्वं प्राप्तवान्, तस्मात् पृथिव्याम् कुवलयाश्व इति विश्रुतः अभवत्।