तदा तेन राज्ञा, मोहाविष्टेन, नानाविधानि वाक्यानि प्रमत्तेनोक्तानि—"हे प्रिये, तिष्ठ! तिष्ठ त्वं क्रूरचित्ते! तिष्ठ कपटीवाचि! तिष्ठ!" इति। स महान् राजा, अविवेकिना कर्मणा, मोहग्रस्तः सञ्जज्ञे। अथ सा उर्वशी तम् अवदत्— "संवत्सरान्ते त्वं मम अन्तःपुरे आगन्तव्यः; तव पुत्रः भविष्यति। एकां रात्रिं त्वया सह याप्स्यामि।" इति उक्त्वा, स राजा प्रमुदितचित्तः स्वपुरं प्रत्यगच्छत्। ततः उर्वशी अप्सरसां मध्ये इदं वचनम् उवाच— "एष एव महान् पुरुषः, येन सह स्नेहसंयोगेन अहं दीर्घकालं वासं कृतवती।" इति। तस्याः वचने श्रुते, अप्सरसोऽपि प्रत्युवाचुः— "एष धर्मस्वरूपः निर्भयः च रूपः यथा सः सदा अस्माकं सह एव अस्तु।" संवत्सरस्य पूर्णे, स राजा तत्र पुनरागच्छत्। उर्वश्याः कृपया तस्मै पुत्रं दीर्घायुषं च दत्तवती। एकां रात्रिं तेन सह स्थित्वा, तेन पञ्च पुत्राणां जन्म हेतोः गर्भं धृतवती। अथ सा राजानम् उवाच— "मदनुग्रहेण सर्वे गन्धर्वाः तव वरदाता अभवन्, हे महाबाहो! वरं वृणीष्व।" तदा स राजा उवाच— "मया सर्वशत्रवो जिताः, इन्द्रियबलसम्पन्नः, बान्धवसम्पन्नः, अपरिमितबलधनसम्पन्नश्च अहं, अन्यत् न किञ्चिद् इच्छामि, केवलं उर्वश्याः लोके तया सह कालं नयितुम् इच्छामि।" इत्युक्ते, गन्धर्वैः तस्मै वह्निपात्रं दत्तम्। ते च तम् ऊचुः— "शास्त्रविधिना एतत् वह्निपात्रं त्रिधा विभाग्य, उर्वश्याः लोकसंयोगकाम्यया यज्ञं कुरु; ततः निश्चितं तव कामः सिद्ध्येत।" इति। एवं उपदिश्य, स राजा वह्निपात्रं गृहित्वा निर्गतः। अथ स राजा वनमध्ये चिन्तयामास— "हा, किं मूढोऽहम्! किमिदं मया कृतम्?" इति। "मया वह्निपात्रं नीतम्, न तु उर्वशी।" इति। ततः स एव वनान्तरे वह्निपात्रं त्यक्त्वा स्वपुरं प्रत्यागच्छत्। अर्धरात्रे तु, अनिद्रः स राजा मनसि विचारयामास— "गन्धर्वैः मम उर्वश्यालोकप्राप्तये वह्निपात्रं दत्तम्, तद् अहं वने परित्यक्तवान्।" इति। "अतः पुनः तत्र गत्वा तद् आनयिष्यामि।" इति निश्चित्य, उत्थाय तत्र गतः, किन्तु वह्निपात्रं न ददर्श। तत्र सः वह्निपात्रस्य स्थाने शमीवटौ ददर्श, चिन्तयामास च— "अत्रैव मया वह्निपात्रं स्थापितम्, इदानीं तु वटः शम्याः गर्भः जातः।" इति। "अतः एष एव वह्निरूपः गृहीत्वा नगरं नयामि, अरणिं कृत्वा तेन वह्निं पूजयिष्यामि।" इति। एवं कृत्वा, सः पुनः नगरं प्रत्यागत्य अरणिं निर्मितवान्। अंगुल्या मापयन्, गायत्रीं जपन्, जपाक्षरसंख्यया तस्याः अङ्गुल्यः वनरूपेण अभवन्। तत्र सः, मन्थनकर्मणा वह्निं उत्पाद्य, त्रिविधयज्ञविधिना हविः समर्पयामास। तेन चित्तं उर्वश्यादर्शनफलप्राप्तौ न्यधात्। एवं सः तेनैव वह्निकर्मणा नानाविधान् यज्ञान् कृत्वा, गन्धर्वलोकान् प्राप्तवान्, उर्वश्यासहितः च वियोगात् विमुक्तः अभवत्। पूर्वे एक एव वह्निः आसीत्; अस्मिन्मन्वन्तरे तु सः त्रिधा प्रतिष्ठितः। तस्य पुत्राः अभवन्— धीमान्, आवसु, विश्वावसु, शतायुः, श्रुतायुः (अथवा अयुतायुः) इति। तेषां च, आमावसोरपि भीमः पुत्रः, भीमस्य काञ्चनः, काञ्चनस्य सुहोत्रः, सुहोत्रस्य जाह्नुः। सः जाह्नुः, यज्ञवाटं गङ्गया आप्लुतं दृष्ट्वा, क्रोधात् रक्तलोचनः, तपसा यज्ञपुरुषं स्वान्तः स्थाप्य, गङ्गां सम्पूर्णां अपिबत्। ततः दिव्यर्षयः तं सान्त्वयित्वा, गङ्गां तस्य कन्यां कृत्वा प्रादुश्चक्रुः। जाह्नोः सुजाह्नुः पुत्रः, तस्य अजकः, ततो बालकाश्वः, ततो कुशः। कुशस्य पुत्राः— कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्तरयः, आवसु, अश्वतारः। तेषां कुशाश्वः, "मम पुत्रोऽपि इन्द्रतुल्यः भवेत्" इति तपः कृत्वा, इन्द्रस्यैव तेजसा तद्गर्भे प्रविश्य, इन्द्रतुल्यः पुत्रः जातः। सः गाधिः कौशिकः अभवत्। गाधेः सत्यवती नाम कन्या जाताः, तां भार्गवः ऋचीकः पत्नीत्वाय वृणोत्। गाधिः, तां वृद्धं तपस्विनं ब्राह्मणं प्रति, कन्यादाने अनिच्छन्, कन्याशुल्करूपेण सहस्रं कृष्णशृङ्गलानां, एकपुण्ड्रिकानां, वायुवत् शीघ्रगामिनां, चन्द्रप्रभासमानानां अश्वानां याचितवान्। स ऋषिः, तादृशं सहस्रं अश्वान् वरुणात् प्राप्य, गाधये दत्तवान्। ततः ऋचीकः कन्यां परिणीतवान्। सः पुत्रार्थं, पत्नीये हविः सन्दधौ; तस्याः मातुः क्षत्रियपुत्रार्थं अन्यत् हविः प्रीत्या सन्दधौ। "एतत् तव हविः; एतद् तव मातुः। यथायोग्यं उपयुज्यताम्," इति उक्त्वा, सः तपोवनं गतः। तदा, उपयोगे समये, तस्याः माता सत्यवतीं प्राह— "सर्वाः मातरः स्वपुत्रस्यैव श्रेष्ठत्वं इच्छन्ति; कन्यायाः पुत्रः वा भ्राता वा न तावत् प्रियः। अतः त्वं मम हविः देहि, मम हविः स्वयम् उपयुज्य।" इति। "मम पुत्रेण हि सर्वा पृथ्वी रक्षितव्या।