वसिष्ठः मनसा चिन्तयन्, "हन्त, किमिदं राज्ञः पापं यत् मांसमिदं अस्माकं समर्पयति? किमिदं द्रव्यं?" इति समाधौ लीनः अभवत्। तत्र सः मांसस्य मानवमांसत्वं ददर्श। ततः कोपाविष्टः वसिष्ठः राज्ञे शापं दत्तवान्। "यत् त्वं जानन् अस्माकं तपस्विनां न योग्यं इदं मांसं मम दत्तवान्, तस्मात् त्वमेव एतस्य लोभेन पीडितः भविष्यसि।" राजा त्वरितं उवाच, "भगवान् एव एतत् कर्तुं माम् उक्तवान्," इति। तदा वसिष्ठः, स्वकं दोषं किं कृतवान् इति विचिन्त्य, पुनः समाधौ प्रविष्टः। योगबलात् तत्त्वं ज्ञात्वा, वसिष्ठः राज्ञे वरं दत्तवान्, "एषा आहारनियमः स्थायी न भविष्यति, द्वादशवर्षपर्यन्तम् एव स्थास्यति।" राजा अपि, जलं हस्ते स्वीकृत्य, वसिष्ठं शप्तुं उद्यतः अभवत्; किन्तु तस्य पत्नी मदयन्ती, कुलगुरुं देवतारूपं रक्षितुं इच्छन्ती, तं शमयामास। वर्षमेघस्य रक्षणार्थं, राजा जलं भूमौ वा आकाशे वा न क्षिप्तवान्, किन्तु स्वपादयोः एव प्रक्षिप्तवान्। तस्मात् जलस्य गतिस्थानाभावात्, तस्य पादौ दग्धौ, कृष्णौ अभवताम्; अतः सः "कर्माषपादः" इति प्रसिद्धः अभवत्। वसिष्ठस्य शापात्, षष्ठे षष्ठे काले, सः राक्षसस्वभावं प्राप्त्वा, वनं विचरन्, मनुष्यांश्च भक्षयामास। एकदा, सः किञ्चित् ऋषिं तस्य पत्न्या सह ऋतुकाले समागतम् अपश्यत्। राक्षसस्वरूपं दृष्ट्वा, भीता दम्पती पलायितवन्तौ, किन्तु राजा ब्राह्मणं गृहीत्वा। तदा ब्राह्मणपत्नी पुनःपुनः याचितवती। "हे इक्ष्वाकुवंशभूषण, महराज, मित्रसह, राक्षसः न भव," इति। "स्त्रीधर्मसुखं जानन् त्वं, मम अप्तकामायाः पतिं न हन्तुमर्हसि," इत्यादि बहुधा विलप्य, सिंहवत् राजा ब्राह्मणं वन्यः प्राणिनिव यथाभक्षयामास। ततः क्रोधात् ब्राह्मणपत्नी राज्ञे शापं दत्तवती, "यत् त्वं मम अप्तकामायाः पतिं भक्षयामास, तस्मात् त्वमपि कामेन पीडितः भविष्यसि।" शापं दत्त्वा, सा अग्निम् प्रविष्टवती। ततः द्वादशवर्षे समाप्ते, शापविमुक्तः राजा, स्त्रीसंगमे कामेन पीडितः अभवत्, मदयन्ती तं स्मारयामास। अनन्तरं, सः स्त्रीसंगं त्यक्तवान्। सन्तानार्थं निरुत्पत्तिः राजा वसिष्ठं याचितवान्, वसिष्ठः मदयन्त्या गर्भाधानं कृतवान्। सप्तवर्षपर्यन्तं गर्भः स्थितः, ततः रानी गर्भं अश्मना आहतवती। पुत्रः जातः। तस्य नाम "अश्मकः" अभवत्। अश्मकस्य पुत्रः "मूलकः" अभवत्। क्षत्रियवंशस्य विनाशे भूमौ, सः स्त्रीभिः नग्नाभिः परिवृतः रक्षितः; अतः "स्त्रीशकटेन रक्षितः" इति प्रसिद्धः अभवत्। मूलकात् दशरथः, तस्मात् इलिविलः, ततः विश्वसहः। विश्वसहात् खट्वाङ्गः अभवत्, यः देवासुरयुद्धे देवैः याचितः, असुरान् हत्वा। स्वर्गे देवाः तस्य कर्मणा तुष्टाः, वरं वरणीयम् इति उक्तवन्तः। सः उवाच, "यदि वरः स्वीकरणीयः, तर्हि मम आयुः कथ्यताम्।" ततः ते अवदन्, "एकः क्षणः एव शेषः," इति। सः दिव्यरथेन, लघुत्वाद्यगुणयुक्तः, मृत्युलोकम् आगत्य इदं उवाच। "मम आत्मापि ब्राह्मणात् प्रियः कदापि न अभवत्, न च मम धर्मः कदापि उल्लङ्घितः, न च मम दृष्टिः सर्वेषु देवमनुष्यपशुपक्षिवृक्षादिषु भेदचिह्निता, यथा अव्यये भगवति; अतः ध्रुवपदेन, तं भगवन्तम् स्मरन्, ऋषिवत्, तं प्राप्तुम् इच्छामि।" परमात्मानं देवादिगुरुं, वर्णनातीतरूपं, सच्चिदात्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन्, आत्मानं परमात्मनि विलीनं कृत्वा, तत्रैव मोक्षं प्राप्तवान्। अत्रापि सप्तर्षिभिः प्राचीनं श्लोकः गीयते, "खट्वाङ्गसमः कश्चन भूमौ न भविष्यति।" स्वर्गात् आगत्य, क्षणमात्रायुः लब्ध्वा, सः बुद्ध्या सत्येन च त्रिलोकान् एकीकृतवान्। खट्वाङ्गात् दीर्घबाहुः अभवत्। ततः रघुः जातः। रघोः अजः अभवत्। अजात् दशरथः। दशरथस्य भगवतः पद्मनाभस्य, लोकसंरक्षणार्थं, स्वस्य अंशेन चतुर्विधरूपेण रामः, लक्ष्मणः, भरतः, शत्रुघ्नः इति पुत्रत्वम् आगतम्। बाल्ये अपि, रामः, विश्वामित्रस्य याचने, यज्ञरक्षणाय गतः, ताटकाम् हत्वा। यज्ञकाले, रामः बाणेन मारीचम् आघात्य, समुद्रे क्षिप्तवान्।