सगरस्य पुत्राः पाताले विचरन्तोऽश्वं तत्र सञ्चरन्तमपश्यन्। तस्माद् न दूरं भगवन्तं कपिलमृषिं ददृशुः, यः शरदर्कसमप्रभः शिरः प्रणम्य सर्वतः प्रकाशमानोऽश्वस्यापहर्ता बभूव। तदा दुष्टबुद्धयः सगरपुत्राः शस्त्राण्युत्तोल्य प्रोचुः—"अयं शत्रुः अस्माकं हानिं कृतवान्, यज्ञस्य विघ्नकर्ता, अयं चोरः हन्तव्यः"—इति, तं प्रति सत्वरं प्रधावितवन्तः। भगवान् कपिलः तान् किञ्चित्संवृत्तनेत्राभ्यां विलोक्य, स्वदेहसमुत्थेन ज्वलनाग्निना तान् दग्धवान्। सगरोऽपि ज्ञात्वा यः पुत्राः महर्षेः कपिलस्य तेजसा अश्वान्विष्य विनष्टाः, स्वपौत्रमंशुमन्तं तस्य अश्वस्य अन्वेषणे नियुक्तवान्। स च अंशुमान् तैः पुत्रैः कृतं मार्गं अनुसृत्य, भक्त्या विनयेन च कपिलमृषिं उपगम्य तस्य पुरतः स्थितवान्। तदा भगवान् कपिलः तं सम्बोधितवान्—"गच्छ, अश्वं पितामहाय प्रापय, वरं च वृणीष्व। तव सन्ततयः स्वर्गाद्भूमौ गङ्गां आनयिष्यन्ति।" अंशुमान् उवाच—"एष एव वरः दीयतां यः मम पितृभ्यः ब्रह्मशापदग्धेभ्यः स्वर्गलाभाय स्यात्।" भगवाञ्छ्रुत्वा पुनरुवाच—"यद् याचसि तत्पूर्वमेव मया उक्तम्—तव पौत्रः गङ्गां स्वर्गाद्भूमौ आनयिष्यति।" यदा तेषां अस्थीनि भस्म वा तया वार्या स्पृश्यन्ति, तदा ते स्वर्गं यास्यन्ति। एषा सा विष्णोः पादाङ्गुल्याः समुत्थिता वारि-महिमा। न केवलं संकल्पेन स्नानभोगादेव, किं तु यदृच्छया अपि अस्यां वार्यां अस्थि-त्वक्-नाडी-लोम-शरीराङ्गसंस्पर्शेन मृतस्य जीवः स्वर्गं याति इति श्रूयते। अंशुमान् नमस्कृत्य अश्वं गृह्य पितामहस्य यज्ञाय प्रत्यागच्छत्। सगरः अश्वं प्राप्य यज्ञं समाप्य तुष्टः अभवत्। स च सुतस्नेहात्समुद्रं स्वपुत्ररूपेण मनसाऽचिन्तयत्। तस्मात् अंशुमतः पुत्रो दिलीपः अभवत्। दिलीपस्य पुत्रः भागीरथः, यः गङ्गां स्वर्गाद्भूमौ आनयित्वा तां भागीरथीति नाम दत्तवान्। भागीरथात् सुहोत्रः, तस्मात् श्रुतः, तस्य पुत्रो नाभागः, तस्मात् अम्बरीषः, तस्य पुत्रः सिन्धुद्वीपः, तस्मात् अयुतायुः अभवत्। अयुतायोः पुत्रः ऋतुपर्णः, यः नलस्य सखा अश्वमेधविद्यायाम् प्रख्यातः। ऋतुपर्णस्य पुत्रः सर्वकामः, तस्मात् सुदासः, तस्मात् सौदासः, यः मित्रसह इति अपि प्रसिद्धः। एकदा सौदासः वनं मृगयायै गच्छन् द्वौ व्याघ्रौ ददर्श। तौ वनं शून्यीकृतवन्ताविति मत्वा, तयोः एकं बाणेन ताडितवान्। स म्रियमानः भीषणमुखः राक्षसः अभवत्। अपरः उवाच—"त्वत्तोऽहं प्रतिकर्तास्मि"—इति, ततः अदृश्यः अभवत्। कालान्तरे सौदासः यज्ञं कृतवान्। तत्र यज्ञे समाप्ते वसिष्ठे निर्गते, स एव राक्षसः वसिष्ठरूपं धारयित्वा, अन्ते प्रोक्तवान्—"मम भक्षाय मानुषमांसं दातव्यं"—इति, शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामीति च उक्त्वा गतवान्। पुनः स राक्षसः पाचकरूपेण राज्ञा आज्ञप्तः मानुषमांसं पाचयित्वा राज्ञे समर्पितवान्। राजा सुवर्णपात्रे मांसं स्थापयित्वा वसिष्ठस्य आगमनं प्रतीक्षते स्म। वसिष्ठ आगत्य तेन सूचितः। तदा वसिष्ठः चिन्तितवान्—"किं पापं राजा कृतवान्, यन्ममेदं मांसं दत्तम्? किमेतत्?"—इति ध्यानमगात्। तेन दृष्टं यत् तत् मानुषमांसम्। तदा कोपाविष्टचित्तः मुनिः राजानं शप्तवान्—"त्वं जानन् अप्येतन्मुनिभ्यः अयुक्तं दत्तवानसि, अतः त्वं एव अत्र लोभेन बाध्यस्यसि।" तदनन्तरं राजा—"ईश्वरस्यैवाज्ञया मया कृतमेतत्"—इति उक्त्वा, मुनिः किं पापं मया कृतमिति पुनः ध्यानमगात्। तेन तत्त्वं ज्ञात्वा राजानं वरमदात्—"एष भोजननियमस्तव नित्यं न भविष्यति, केवलं द्वादशवर्षपर्यन्तम्।" राजा अपि जलं गृह्य मुनिं शप्तुं प्रवृत्तः, किंतु तस्य भार्या मदयन्ती कुलाचार्यदेवतारक्षणार्थं तं शमयामास। मेघसंरक्षणाय राजा न जलं भूमौ न नभसि सिञ्चन्, स्वचरणयोः एव सिञ्चितवान्। तस्मात् जलस्य गतिरहितत्वात्, तस्य पादौ दग्धौ, तेन स काल्माषपादः इति प्रसिद्धः अभवत्। वसिष्ठशापात्, षष्ठे षष्ठे काले, सः राक्षसरूपं प्राप्य वने विचरन् अनेकान् मनुष्यांश्च खादति स्म। एकदा, तेन एकः ऋषिः भार्यया सह ऋतुकाले संगतः दृष्टः।