सगरस्य पुत्रः असमञ्जसः बाल्यावस्थां लङ्घयित्वा पण्डितः भविष्यतीति तस्य पिता चिन्तितवान्। किन्तु तस्य दुश्चरित्र्यत्वात्, बाल्यं गतस्यापि, तं पिता परित्यक्तवान्। षष्टिसहस्राणि ये सगरस्य पुत्राः, तेऽपि असमञ्जसस्यैवाचरणं अनुयायिनः अभवन्। ततश्च, असमञ्जसस्य दुष्टाचारं अनुकरणेन सगरपुत्रैः यज्ञाः विनष्टाः। तदा देवाः, सर्वज्ञाः, निर्दोषाः, भगवतः कपिलस्य, परमपुरुषांशस्य, समीपं गत्वा, प्रणम्य तं प्रार्थयामासुः। ऊचुः—"भगवन्, सगरस्य पुत्राः असमञ्जसस्य मार्गं गच्छन्ति। एतेषां दुष्टाचारानुगमनं यदा भविष्यति, किमिदं जगत् सहिष्यते?" भगवान् श्रुत्वा, दुःखितं जगत् स्वयमेवावताररूपेण रक्षितुं वचनम् अदात्—"अल्पेन कालेनैव ते विनङ्क्ष्यन्ति।" एतस्मिन्नन्तरे सगरः अश्वमेधयज्ञं आरब्धवान्। तदा सगरपुत्रैः रक्षिते अश्वे, कश्चित् तम् अपहृत्य, भूमौ विवरं प्रविश्य तत्र प्रविष्टः। ततः सर्वे पुत्राः अश्वस्य पदचिह्नानि अनुसृत्य, एकैकः योजनमात्रं भूमिं खनित्वा, तं मार्गमुपययुः। अन्तःपाताले तं अश्वं विचरन्तं दृष्टवन्तः। न चिरात्, तत्रैव, भगवन्तं कपिलं, शरत्सूर्यसमप्रभं, नम्रशीर्षं, सर्वदिक्प्रकाशकं, अश्वचौररूपेण स्थितं, दृष्टवन्तः। तदा ते दुष्टबुद्धयः शस्त्राणि उद्धृत्य, "अयं शत्रुः नः हानि कृतवान्, यज्ञस्य विघ्नकर्ता, अश्वचौरः हन्तव्यः," इति उच्चैः शब्दं कृत्वा तं प्रति धावितवन्तः। भगवान् कपिलः तान् कटाक्षेण सव्यम् अपश्यत्; तदनन्तरं तस्य शरीरेण उत्पन्नेन ज्वलनाग्निना सर्वे दग्धाः। सगरः, आत्मनः पुत्राः कपिलमहर्षेः तेजसा अश्वान्वेषणकाले विनष्टाः इति विज्ञाय, पौत्रं अंशुमन्तं अश्वानयनाय नियुक्तवान्। अंशुमान्, सगरपुत्रैः खनितमार्गं अनुसृत्य, भगवन्तं कपिलं भक्त्या विनयेन च उपगम्य, तस्य पुरतः स्थितवान्। तदा भगवान् तं उवाच—"गच्छ, अश्वं पितामहाय दत्त्वा, वरं वृणीष्व। तव वंशजाः गङ्गां स्वर्गात् भूमौ आनयिष्यन्ति।" अंशुमान् प्राञ्जलिः प्राह—"ये मम पितरः ब्रह्मशापेन हताः, स्वर्गारोहणाय कं चित् वरं ददातु।" भगवान् उवाच—"यद् त्वया पृष्टं, तत् पूर्वमेव मया उक्तम्—तव पौत्रः गङ्गां स्वर्गात् भूमौ आनयिष्यति। यदा तेषां अस्थीनि च भस्म च तया जलेन स्पृशन्ति, तदा ते स्वर्गं यास्यन्ति।" एषा सा विष्णुपदात् उत्पन्नस्य जलस्य महिमा। यद् उच्यते—न केवलं तस्मिन् जले स्नानाद्यनुष्ठानेन लाभः, अपि तु तदजानेनापि—मृतस्य अस्थि-त्वक्-नाडी-केश-यद्वा किञ्चिदङ्गं तेन स्पृष्टं चेत्, तत्क्षणादेव आत्मा स्वर्गं याति। अंशुमान् भगवन्तं प्रणम्य, अश्वं गृहीत्वा, पितामहस्य यज्ञे प्रत्यागच्छत्। सगरः अश्वं पुनः प्राप्त्वा, यज्ञं सम्यग् अनुष्ठितवान्। सः पुत्रस्नेहान्निमित्तं सागरं स्वपुत्रमिव मनसा चिन्तितवान्। तस्मात् अंशुमतः पुत्रः दिलीपः अभवत्। दिलीपस्य पुत्रः भागीरथः, यः गङ्गां स्वर्गात् भूमौ आनयित्वा, तां भागीरथीति नाम दत्तवान्। भागीरथात् सुहोत्रः, तस्मात् श्रुतः, तस्य पुत्रः नाभागः, तस्मात् अम्बरीषः, तस्य पुत्रः सिन्धुद्वीपः, तस्यायुतायुः। तस्य पुत्रः ऋतुपर्णः, यः नलस्य सखायमभूत्, अश्वमेधकर्मणि च विशारदः। ऋतुपर्णस्य पुत्रः सर्वकामः, तस्य सुदासः, तस्मात् सौदासः, यः मित्रसह इति अपि प्रसिद्धः। कदाचित् सौदासः मृगया-क्रीडायै वने विचरन् द्वौ व्याघ्रौ अपश्यत्। तौ वनं निर्जनं कृतवन्तौ इति मत्वा, एकं बाणेन ताडितवान्। सः व्याघ्रः मरणकाले भीषणरूपं राक्षसरूपं धारयामास। द्वितीयः व्याघ्रः उवाच—"त्वं मम प्रतिकृत्यां प्राप्स्यसि," इति उक्त्वा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। कालान्तरे सौदासः यज्ञं कृतवान्। यज्ञे पूर्णे, वसिष्ठे निष्क्रान्ते, सः राक्षसः वसिष्ठस्य रूपं धारयित्वा, यज्ञान्ते, "मम मानुषमांसं ददातु," इति उक्त्वा त्वरया निर्गतः। पुनः, सः राक्षसः पाकशाला-रूपेण, राज्ञः आज्ञया, मानुषमांसं पाचयित्वा, सुवर्णपात्रे स्थाप्य, राज्ञे समर्पितवान्। राजा वसिष्ठस्य आगमनं प्रतीक्ष्य, तस्य आगते तं सर्वं निवेदितवान्।