ये तु स्वधर्मं परित्यज्य ब्राह्मणैः निष्कासिताः, म्लेच्छत्वं प्राप्तवन्तः। ततः सगरः स्वराज्यं प्रतिगृह्य, सप्तद्वीपवतीं पृथिवीं अविचलितशासनः शासितवान्। श्रीपराशरः उवाच—सगरस्य द्वे भार्ये आस्तां, सुमतिः कश्यपकन्या च, केशिनी च विदर्भराजतनया। ताभ्यां पुत्रकामः सगरः, और्वं मुनिं परमया भक्त्या आराध्य, तेन मुनिना वरदानेन सम्पूजितः। मुनिः उवाच—एकस्यां कुलपरम्परानुग्रहीतः एकः पुत्रः भविष्यति, अन्यस्यां षष्टिसहस्रं पुत्राणां जन्म भविष्यति; यद्वाञ्छसि, तत् वृणु। केशिन्या एकः पुत्रः वृतः, सुमत्या तु षष्टिसहस्रं पुत्राणां जन्म वृतम्। ततः सहमत्या केशिन्याः किञ्चित्कालेन एकः पुत्रः जातः, असमञ्जस इति नाम्ना, यः कुलपरम्परां पालयिष्यति। सुमत्याः कश्यपकन्यायाः षष्टिसहस्रं पुत्राः जाता। असमञ्जसस्य पुत्रः अंशुमान् अभवत्। किन्तु असमञ्जसः बाल्यादेव दुष्टाचारः आसीत्। तं दृष्ट्वा पितरः चिन्तितवान्—"बाल्यं गत्वा सः बुद्धिमान् भविष्यति" इति। किन्तु बाल्यं गत्वापि तस्य दुष्टभावं दृष्ट्वा पितरः तम् उत्ससर्ज। तस्य षष्टिसहस्रं भ्रातरः अपि तस्यैवाचरणं अनुवर्तन्त। ततः सगरपुत्रैः असमञ्जसस्य दुष्टाचारं अनुकरणेन यज्ञाः विघ्निताः। तदा सर्वज्ञाः, निर्दोषाः देवाः भगवन्तं कपिलं, पुरुषोत्तमांशसम्भूतं, प्रणम्य, तस्मै निवेदयामासुः—"भगवन्, सगरस्य पुत्राः असमञ्जसस्याचरणं अनुवर्तन्ते। एतेषां दुष्टाचारानुगमनं दृष्ट्वा, कथमयं लोकः स्थितिं प्राप्स्यति?" इति। तदा भगवान् श्रुत्वा, "ममावतारोऽत्र लोकस्य रक्षणाय भविष्यति" इति, प्रत्यवदत्—"अल्पकाले एते विनश्यन्ति।" एतस्मिन्नन्तरे सगरः अश्वमेधं आरब्धवान्। यदा सगरपुत्राः अश्वं रक्षन्तः आसन्, तदा कश्चित् अश्वं हरित्वा भूमौ विवरं प्रविष्टवान्। ततः सगरपुत्राः अश्वस्य पदचिह्नानुगम्य, पृथिवीं योजनमात्रं खनित्वा, पातालं प्रविश्य, तत्र अश्वं विचरन्तं दृष्टवन्तः। न चिरात्, तत्र भगवान् कपिलः, शरदर्कसमप्रभः, दक्षिणांशविलोकनः, सर्वदिक्प्रकाशकः, अश्वहरणकर्ता, उपविष्टः दृष्टः। ते दुरात्मानः, शस्त्राणि प्रगृह्य, "अयं शत्रुः अस्माकं अहितम् अकरोत्, यज्ञविघ्नकर्ता, अश्वहरः हन्तव्यः," इति क्रुद्धाः तं प्रति धावितवन्तः। किन्तु भगवान् कपिलः तान् स्वदेहसमुत्थेन ज्वलनाग्निना, केवलं विलोक्य, दग्धवान्। एवं सगरः, पुत्राणां कपिलमहर्षिणा विनाशं विज्ञाय, पौत्रं अंशुमन्तम् अश्वानयनाय नियुक्तवान्। अंशुमान् सगरपुत्रैः खनितमार्गमनुसृत्य, भगवन्तं कपिलं भक्त्या विनयेन च उपससाद्, तस्य पुरतः स्थितवान्। तदा भगवान् तं संबोधितवान्—"गच्छ, अश्वं पितामहाय दत्त्वा, वरं वृणु। तव वंशजः गङ्गां दिवः पृथिव्यां नयिष्यति।" अंशुमान् उवाच—"मम पितृणां, ये स्वर्गं गता ब्रह्मशापेन विनष्टाश्च, स्वर्गलाभः भवतु" इति। तदा भगवान् प्रत्युवाच—"एतत् मया पूर्वमेव उक्तं—तव पौत्रः गङ्गां स्वर्गाद् भूमौ आनयिष्यति।" तस्याः जलस्पर्शात् तेषां अस्थिपाञ्चि स्वर्गं यास्यन्ति। एषा विष्णुपादोद्भवतोयस्य महिमा। न केवलं संकल्पेन स्नानं वा सेवनं लाभाय, किं तु मृतस्य अस्थि-त्वक्-नाडी-केश-यद्वा किञ्चिदपि स्पृष्ट्वा, तस्य जीवः क्षणेन स्वर्गं याति। इति श्रुत्वा, अंशुमान् कृताञ्जलिः अश्वं गृहित्वा स्वपितामहस्य यज्ञमगात्। सगरः अश्वं पुनः प्राप्य, यज्ञं समापितवान्। सः स्नेहान्वितः पुत्रेण, समुद्रं आत्मनः पुत्रवत् अभ्यधारयत्। अंशुमतः पुत्रः दिलीपः जातः। दिलीपस्य पुत्रः भागीरथः, यः गङ्गां स्वर्गाद् भूमौ आनयित्वा, तां भागीरथीति नाम दत्तवान्। भागीरथात् सुहोत्रः, तस्मात् श्रुतः, तस्य पुत्रः नाभागः, तस्मात् अम्बरीषः, तस्य पुत्रः सिन्धुद्वीपः, सिन्धुद्वीपस्य आयुतायुः। तस्य पुत्रः ऋतुपर्णः, यः नलस्य सखा अश्वमेधकुशलश्च आसीत्। ऋतुपर्णस्य पुत्रः सर्वकामः अभवत्।