यदा तस्य बुद्धिः समुत्थिता, सः मातरं सम्बोधयामास। सः मातरं पप्रच्छ—“अम्ब, कुत्र वयं स्थिताः? कुत्र अस्माकं पिता?” इति। तदा सा सर्वं तस्मै न्यवेदयत्। पितुः राज्यहरणेन कोपितः सः हयहयतालजङ्घादीन् नाशयितुम् प्रतिजज्ञौ। सः हयहयतालजङ्घान् बहून् निहत्य, शाक-यवन-काम्बोज-परद-पहलवान् अपि हत्वा, ते सर्वे स्वगुरुम् वसिष्ठम् शरणं जग्मुः। तदा वसिष्ठः तान् जीवन्मृतान् कृत्वा सगरं प्रति उवाच—“वत्स, एते जीवन्मृताः च ये मृतान् अनुसृतवन्तः, तेषां विनाशः पर्याप्तः। तव प्रतिज्ञायाः पालनार्थम् एते मया स्वधर्मं द्विजातिसंयोजनं च त्यक्ताः कृताः।” सगरः गुरुवचनं प्रहर्षेण स्वीकृत्य, तान् पृथग्वर्णरूपान् चकार। यवनानां मुण्डनं, शाकानां शीर्षशोधनं, परदानां दीर्घकेशत्वं, पहलवानां श्मश्रुधारणं च आज्ञापयत्; एवं चान्येषां क्षत्रियाणां वेदाध्ययन-यजनादीनां परित्यागं कारयामास। ते स्वधर्मं परित्यज्य ब्राह्मणैः बहिष्कृत्य म्लेच्छत्वं प्राप्ताः। सगरः स्वं राज्यं प्रतिनिवृत्य सप्तद्वीपवतीं पृथिवीं अचला शक्त्या पालयामास। श्रीपराशर उवाच—सगरस्य द्वे भार्ये आस्तां—सुमतिः कश्यपकन्या, केशिनी विदर्भराजसुता च। ताभ्यां पुत्रकामः सगरः और्वं मुनिं सम्यक् उपास्ते, तेन मुनिना वरः दत्तः। “एकस्यां पुत्र एक एव वंशधरः, अन्यस्यां षष्टिसहस्रं पुत्राः भविष्यन्ति; यं इच्छसि, तं वृणीष्व” इति। केशिनी एकं पुत्रं वव्रे, सुमतिः षष्टिसहस्रं पुत्रान् वव्रे। ततोऽनन्तरं केशिन्याः किञ्चित्कालेनासमञ्जसः नामकः पुत्रः जातः, यः वंशधरः अभवत्; सुमत्याः कश्यपकन्यायाः षष्टिसहस्रं पुत्राः अभवन्। असमञ्जसस्य अंशुमान् नामकः पुत्रः जातः। असमञ्जसः बाल्यादेव दुष्टाचारः आसीत्। तं पितरः चिन्तयामास—“बाल्यं यदा अतिक्रान्तं, तदा सः शुद्धः भविष्यति।” परन्तु बाल्यं अतिक्रम्यापि, तस्मात् दुष्टाचारात् पितरः तं परित्यक्तवान्। षष्टिसहस्रपुत्राश्च असमञ्जसस्याचरणमनुसृत्य तद्वदाचरन्। तेषां सगरपुत्राणां दुष्टाचारात् यज्ञाः विनष्टाः। देवाः, सर्वज्ञाः निर्दोषाश्च, कपिलं भगवन्तं पुरुषांशं प्रणम्य तदर्थं वचः ऊचुः—“भगवन्, सगरस्य पुत्राः असमञ्जसस्याचरणं अनुयान्ति। एतेषां दुष्टाचारानुगमने, कथं जगत् स्थास्यति?” तदा भगवान् उक्तवान्—“अल्पेषु दिनेṣu एते विनङ्क्ष्यन्ति।” एतेन जगत् त्रस्तं भगवतावतारस्य रक्षणं श्रुत्वा देवाः तुष्टाः। एतस्मिन्नन्तरे सगरः अश्वमेधं आरब्धवान्। तदा सगरपुत्रैः अश्वं रक्ष्यमाणे, कश्चित् तम् अश्वं चोरयित्वा भूमौ विवरं प्रविष्टः। ततः सगरपुत्राः अश्वस्य पादचिह्नानुसारेण, भूमिं योजनमात्रं खनित्वा, पातालं प्राप्ताः। तत्र अश्वं विचरन्तं दृष्टवन्तः। न चिरात्, भगवन्तं कपिलं, शरदादित्यसङ्काशं, नम्रशिरसं, सर्वदिक्प्रकाशकं, अश्वचोरं दृष्टवन्तः। ते दुष्टबुद्धयः शस्त्राणि उत्तोल्य, “अयं शत्रुः अस्माकं यज्ञं नाशितवान्, अश्वचोरः हन्तव्यः” इति उच्चैः उक्त्वा, कपिलं प्रति धावितवन्तः। तदा भगवतः कपिलस्य कटाक्षेण, तेषां शरीरात् निर्गताग्निना, ते सर्वे दग्धाः। सगरः, पुत्राणां कपिलमुनिना विनाशं ज्ञात्वा, पौत्रम् अंशुमन्तं अश्वानयनार्थं नियुक्तवान्। सः अंशुमान्, पित्र्यपथं अनुसृत्य, भगवन्तं कपिलं भक्त्या विनयेन च उपससाद। तदा भगवान् तं उवाच—“गच्छ, अश्वं पितामहाय आनय; वरं वृणीष्व। तव पौत्रैः गङ्गा स्वर्गाद् भूमौ आनयिष्यते।” अंशुमान् उवाच—“एवं कुरु, ये अस्माकं पितरः स्वर्गं गताः ब्रह्मशापेन विनष्टाः, ते स्वर्गं यान्तु।” तदा भगवान् उवाच—“यत् त्वया पृष्टं तत् पूर्वमेव मया उक्तम्—तव पौत्रः गङ्गां स्वर्गात् भूमौ आनयिष्यति।” इति सगरस्य चरितं, सगरपुत्राणां विनाशं, अंशुमतः भक्तिं, भगवत्कपिलस्य अनुग्रहं च संक्षेपेण सम्यक् वर्णितम्।