सा तु भार्या सप्तवर्षाणि गर्भं धारयन्ती बभूव। तस्य च बाहोः, जरया पीडितस्य, औरवाश्रमसमीपे मृत्युर्भूतः। तस्य पत्न्या शोकविह्वलया चितां कृत्वा पतिं तत्र स्थाप्य, तं अनुसरितुम् उद्यतासीत्। तदा त्रिकालज्ञः भगवाञ् औरवः स्वाश्रमात् निर्गत्य तां स्नुषां सम्बोध्य उवाच—"मा कुरुष्वैतद् अनिष्टचिन्तनम्! तव गर्भे महाबलपराक्रमः सर्वभूपालो, सकलयज्ञकृत्, शत्रुसैन्यविनाशकः, चक्रवर्ती सम्राट् वर्तते।" एवं निगद्य, "न त्वं त्वमेतद् अकस्माद् अतिक्रम्य कर्तव्यम्," इति तस्याः मनोवृत्तिं निवर्तयामास। सापि तद्वचनात् पतिसहगमनं परित्यज्य, तेनैव मुनिना स्वाश्रमं नीताऽभवत्। तत्र किञ्चिदहःषुते, तस्मिन्नेव गर्भात् तेजस्वी कुमारः जातः। औरवेण तस्य जातकर्मादिकं कृत्वा "सगरः" इति नाम दत्तम्। उपनयने कृतमात्रे, औरवेण वेदशास्त्राणि च, भार्गवास्त्रं चाग्नेयं सगरायोपदिष्टम्। स च यदा बुद्धिमान् अभवत्, तदा मातरं पप्रच्छ— "अम्ब! कुत्र वयं वसामः? कुत्र च पिताऽस्माकम्?" इति। सा च सर्वमाख्यात्। पितृराज्यहरणेन कोपितः सगरः हैहयतालजङ्घादीन् विनाशयितुम् प्रतिजज्ञे। स च हैहयतालजङ्घान् बहून् निहत्य, शाकयवनकम्बोजपारदपहलवान् हत्वा, ते सर्वे कुलगुरुं वसिष्ठमुपजग्मुः। वसिष्ठः तान् जीवन्न मृतकान् कृत्वा सगराय उवाच— "वत्स! एते जीवन्न मृतकाः च तेषां सह मृतकाः च पर्याप्तम्। तव प्रतिज्ञापरिपालनाय मया एते स्वधर्मं द्विजसंस्कारं च परित्याजिताः।" सगरः तद्गुरुवचनं प्रहृष्टः स्वीकृत्य तेषां रूपं पृथक् कृतवान्— यवनान् मुण्डितशिरसः, शाकान् शिरोमुण्डितान्, पारदान् दीर्घकेशिनः, पहलवान् श्मश्रुयुक्तान्, अन्यांश्च क्षत्रियान् वेदपाठहवनादिकं परित्याजितवान्। ते च स्वधर्मत्यागात् ब्राह्मणैः परित्यक्ताः म्लेच्छाः अभवन्। सगरः स्वराज्यं पुनः प्राप्त्वा सप्तद्वीपवतीं पृथिवीं निरभिसंधिं शासितवान्। श्रीपराशर उवाच— सगरस्य द्वे भार्ये बभूवतुः— काश्यपकन्या सुमतिः, विदर्भराजकन्या केशिनी च। ताभ्यां पुत्रकामः सगरः औरवं मुनिं परमया भक्त्या तुष्टाव। मुनिना तस्मै वरः प्रदत्तः— "एकया एकः पुत्रो वंशधरः भविष्यति, अन्यया षष्टिसहस्रपुत्राः। यदिच्छसि, तद् वृणु।" केशिन्या एकपुत्रः वरणीयः इति वृतम्, सुमत्या षष्टिसहस्रपुत्राः। ततोऽल्पेनैव कालेन केशिन्याः एकः पुत्रः जातः, असमञ्जसः नाम, स वंशधरः। सुमत्याः काश्यपकन्यायाः षष्टिसहस्रपुत्राः अभवन्। असमञ्जसात् अंशुमान् नाम पुत्रः अभवत्। असमञ्जसः बाल्यादेव दुष्टाचारः अभवत्। पितरौ मन्ये— "बाल्यावस्थां परित्यज्य सन्मार्गे प्रवर्तिष्यते" इति। किन्तु तस्य दुष्टाचरणं न परिवर्तितम्, तस्मात् पित्रा परित्यक्तः। षष्टिसहस्रपुत्राः अपि असमञ्जसस्य आचारं अनुवर्तन्त। तेषां सगरपुत्राणां दुष्टाचारात् यज्ञविघ्नेन, देवाः सर्वज्ञाः निर्लिप्ताश्च, कपिलं परमपुरुषांशं प्रणम्य ऊचुः— "भगवन्! सगरपुत्राः असमञ्जसाचारं वर्तन्ते। एतेषां दुष्टाचारपालने जगत् कथं स्थितिं यास्यति?" श्रीभगवान् उक्तवान्— "अल्पेनैव कालेन एते नश्यन्ति।" एवमेव सगरः अश्वमेधयज्ञं आरब्धवान्। तदा सगरपुत्रैः अश्वं रक्ष्यमाणे, कश्चित् तं हरित्वा भूमौ विवरं प्रविष्टः। ततः सर्वे पुत्राः अश्वपदचिह्नानुसरणेन पृथिवीं योजनमात्रं खनित्वा अन्विष्यन्। एवं सप्तवर्षगर्भधारणायाः, बाहोः मृत्युना, पत्न्या चितासंस्कारप्रयत्नेन, औरवमुनिना तद्वारणा, सगरस्य जन्म, संस्काराः, विद्यासंप्रदायः, मातृसंवादः, प्रतिज्ञा, शत्रुवधः, वसिष्ठस्य उपदेशः, क्षत्रियवर्गाणां रूपपरिवर्तनं, म्लेच्छत्वप्राप्तिः, सगरस्य सार्वभौमराज्यं, द्वयोरपि पत्न्योः पुत्रप्राप्त्यर्थं तपः, औरवस्य वरदानम्, पुत्रोत्पत्तिः, असमञ्जसस्य दुष्टाचारः, षष्टिसहस्रपुत्राणाम् तदनुकरणम्, देवैः कपिलस्य स्तुति, भगवतः आश्वासनम्, अश्वमेधयज्ञः, अश्वहरणम्, भूमिखननं च, सर्वं क्रमशः सम्पन्नम्।