एकदा सौभरिमुनिः स्वचित्ते एवमचिन्तयत्—“यदा एकस्मिन्नेव देहे दुःखस्य आरम्भः जातः, तदा शतपुत्रजननस्य कारणेन, राजकन्याभिः सह सम्बन्धस्य च, तदेतत् दुःखं बहुधा वर्धितम्। पुत्रैः पौत्रैः तेषां च पुत्रैः, तेषु च अनुरागेण, एषा ममत्वाख्या स्पृहा बहुशः प्रवर्धते, सा च महद् दुःखहेतुः भविष्यति। यत् अहम् उदके यत् तपः कृतवान्, तत् अर्धमात्रं सम्पन्नम्; एषा स्पृहा मम तपसः विघ्नकारिणी जाता। मत्स्यसङ्गात् पुत्रादिषु रागः उदपद्यत, तेनाहं लुब्धः। ये संन्यासिनः, तेषां वैराग्यमेव मोक्षमार्गः; स्पृहायाः सर्वदोषाः जायन्ते। योगनिष्ठोऽपि स्पृहया पतति, किं पुनः अल्पमेधसः? अहं तस्मात् आत्मनः कृते एव प्रवर्तिष्ये, ममत्वरहितबुद्ध्या। यदा पुरुषः दोषैः न बाध्यते, तदा सः दुःखैः न कदापि पीड्यते। अहं विष्णुमेव, सर्वस्य स्रष्टारं, अचिन्त्यरूपं, अणोऽप्यणुतरं, अनन्तमितरूपं, श्वेतकृष्णं, ईश्वराणाम् ईश्वरं, केवलं तपसा उपासिष्ये। मम चित्तं सर्वदा दोषरहितं स्यात्, सदा विष्णौ, सर्वतेजसि, सर्वरूपिणि, अनन्तव्यक्ताव्यक्तशरीरे, स्थिरं भवेत्, यथा पुनर्मोक्षं लभेय। अहं विष्णुमेव शरणं प्रपद्ये, गुरूणां परं गुरुं, यस्मात् अन्यन्नास्ति, शुद्धं, अनन्तं, सर्वेश्वरं, अनादिमध्यम्। एवं स्वयमेव विचार्य, सौभरिः स्वसर्वधनानि—पुत्रान् गृहं, आसनं, सर्वं च—सर्वाः पत्नीश्च परित्यज्य, वनं प्रविष्टः। तत्र सः प्रतिदिनं वानप्रस्थस्य सर्वाणि कृत्यानि सम्यग् अनुष्ठाय, सर्वपापानि विनाश्य, परिपक्वचित्तः सन्, अन्तरग्नीन् स्थापयित्वा, भिक्षुः अभवत्। सः सर्वकर्माणि शाखाभ्यः सह परित्यज्य, तं भगवन्तं शुद्धं अजं अनाद्यन्तं अव्ययं अमृतं च अच्युतं समाश्रित्य, परमं अनन्तं अव्ययम् अवस्थां प्राप्तवान्। एवं मन्धातुः कन्यायाः सम्बन्धितं चरितं कथितम्। यः कश्चन इमां सौभरिकथां स्मरति, पठति, शृणोति, पठयति, श्रावयति, मनसि धत्ते, विज्ञाय लिखति, लिखापयति, अधीयते, पाठयति, उपदिशति वा, सः षट्सु जन्मसु न कदापि दुर्जन्यं सुतं, मिथ्याधर्मं, अनार्येषु स्पृहां, वाक्चित्तयोः च विपथगमनं प्राप्नोति। अथ मन्धातुः पुत्राणां वंशः वर्ण्यते। अम्बरीषस्य, मन्धातुः पुत्रस्य, युवनाश्वः नाम पुत्रः आसीत्। तस्मात् हारीतः जातः; हारीतात् आङ्गिरसगोत्रियाः हारिताः अभवन्। अधः पाताले मौनेयानाम् नाम्ना गन्धर्वाः षष्टिकोटयः आसन्; ते सर्वेषां नागकुलानां राज्यरत्नानि अपाहरन्। तैः महाबलद्भिः गन्धर्वैः पीड्यमानाः, सर्वदेवाधिपः, अपां शयनो भगवान्, अर्धनिमीलितपद्मलोचनः, नागराजैः समुपगतः, सस्मार—“भगवन्, वयं एतेषां गन्धर्वाणां भयेन पीड्येमहि—कथं तद् उपशम्येत?” भगवान् सः परमः पुरुषः उत्तरम् अदात्—“युवनाश्वस्य पुत्रे, मन्धातुः वंशजे, पुरुकुत्से अहं प्रविश्य, तेन सर्वान् तान् दुष्टगन्धर्वान् नाशयिष्यामि।” इति श्रुत्वा, नागराजाः तं जलशयनं भगवन्तं प्रणम्य, पुनः नागलोकं गताः, नर्मदाम् उपनिन्युः यत् सा पुरुकुत्सं आनयेत्। सा तं पातालं निनाय। सः पातालं प्रविश्य, भगवत्तेजसा समन्वितः, सर्वान् गन्धर्वान् नाशयामास। पुनः सः स्वपुरं प्रतिनिवृत्तः। तदा सर्वे नागाधिपाः नर्मदायै वरं ददुः—“यः स्मरणयुक्तः तव नाम उच्चारयति, सः सर्पविषभयं न प्राप्नोति।” अत्र श्लोकः—“प्रातर्नर्मदये नमः, सायं नर्मदये नमः; नमस्ते नर्मदे देवि, विषसर्पाद् रक्ष मां सदा।” एतत् दिनरात्रं पठन्, अन्धकारं प्रविशन् वा, न सर्पैः दष्टः भवति; विषं च स्मृतिं कृत्वा न बाधते। नागाधिपाः पुरुकुत्सस्य वंशस्य अविच्छेदं वरं ददुः। पुरुकुत्सः नर्मदायां त्रसद्दस्युं जनयामास। त्रसद्दस्योः अनरण्यः पुत्रः, यं रावणः दिग्विजये हत्वा। अनरण्यस्य पुत्रः पृषदश्वः, तस्य हर्ष्यश्वः, तस्य हस्तः। हस्तस्य सुमना, सुमनस्य त्रिधन्वा, त्रिधन्वनः त्रय्यारुणिः। त्रय्यारुणेः सत्यव्रतः, यः त्रिशङ्कुरिति विख्यातः। सः चाण्डालत्वं प्राप्तः। द्वादशवर्षीयां अनावृष्टौ, विश्वामित्रस्य भार्यापुत्राणां भरणाय, चाण्डालात् दानं न गृह्णीयात् इति, प्रतिदिनं वटमूले जाह्नव्याः तीरे मृगमांसं हत्वा आनयत्। तं विश्वामित्रः अतिशयतुष्टः स्वदेहेन स्वर्गं निनयत्। त्रिशङ्कोः हरिश्चन्द्रः, तस्मात् रोहिताश्वः, ततो हरितः, हरितस्य चञ्चुः, चञ्चोः विजयवासुदेवः, विजयवासुदेवस्य रुरुकः, रुरुकस्य वृकः। वृकस्य बाहुः, यः हैहयतालजङ्घादिभिः पराजितः, भार्यया सह वनं प्रविष्टः। तस्यान्यायां गर्भनिवारणाय विषं दत्तम्।